“Nefsin muktezásı, dâimâ iyiliği kendinden bilip fahr ve ucbe girer. Bu hatvede: Nefsinde yalnız kusúru ve naksı ve aczi ve fakrı görüp; bütün mehâsin ve kemâlâtını, Fâtır-ı Zü’l-Celâl tarafından ona ihsân edilmiş ni‘metler olduğunu anlayıp, fahr yerinde şükür ve temeddüh yerinde hamd etmektir. Şu mertebede tezkiyesi, قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا sırrıyla şudur ki: Kemâlini kemâlsizlikte, kudretini aczde, gınâsını fakrda bilmektir.” [22]

Müellif (ra), “On Sekizinci Söz”de ise bu hakíkati şöyle ifâde etmiştir:

“Evet, sen benim cismimde, álemdeki tabîata benzersin. İkiniz, hayrı kabûl etmek, şerre merci‘ olmak için yaratılmışsınız. Ya‘nî, fâil ve masdar değilsiniz, belki münfail ve mahalsiniz.” [23]

Demek, insândaki “ene” ve álemdeki “tabîat”, hayrı kabûl ve şerre merci‘ olmak için yaratılmışlardır.

Şu álemde insânın kemâli, kemâlsizliktedir. Şâyet insân, bütün kusúrâtı kendine alır, bütün kemâlâtın da Cenâb-ı Hakk’a áid olduğunu i‘tikád eder, böylece Rabbini tesbîh, ta‘zím ve tahmîd ederse; تَخَلَّقُوا بِأَخْلَاقِ اللّٰهِ “Elláh’ın ahlâkıyla ahlâklanın!” sırrıyla günâhları terk edip evâmir-i İlâhiyyeye tâbi‘ olursa, o vakit kâmil insân olur.

İnsân-ı kâmil; ademiyyâtı, ya‘nî teklîfî olarak kusúrâtı az olup, ma‘neviyyâtta terakkî etmek súretiyle kendisinde ve kâinâtta keşf ettiği mevcûd kemâlâtın esmâ-i İlâhiyye’den