Dokuzuncu Söz'ün Şerhi

idi, müdâhâlesi olsa idi, لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا âyet-i kerîmesinin delâletiyle: Nizám bozulacaktı, súret değişecekti, fesâdın âsârı görünecekti. Hâlbuki,

فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ ۞ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ

يَنْقَلِبْ اِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَس۪يرٌ

delâletiyle ve şu ifâde ile nazar-ı beşer, kusúru aramak için ne kadar çabalasa, hîç bir yerde kusúru bulamayarak, yorgun olarak menzili olan göze gelip, onu gönderen münekkid akla diyecek: ‘Beyhûde yoruldum, kusúr yok’ demesiyle gösteriyor ki: Nizám ve intizám, gáyet mükemmeldir. Demek, intizám-ı kâinât, vahdâniyyetin  kat‘í  şâhididir.” [182]

“Şuá‘lar” adlı eserde ise, bu konu şöyle îzáh edilmiştir:

“Evet, bu kâinâta geniş bir dikkat ile bakan; kâinâtı gáyet haşmetli ve gáyet fa‘áliyyetli bir memleket, belki idâresi gáyet hikmetli ve hâkimiyyeti gáyet kuvvetli bir şehir hükmünde görür, her şeyi ve her nev‘ı birer vazífe ile müsahharâne meşgúl bulur. وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ âyetinin askerlik ma‘nâsını ihsâs eden temsîline göre: Zerrât ordusundan ve nebâtât fırkalarından ve hayvânât taburlarından, tâ yıldızlar ordusuna kadar olan cünûd-i Rabbâniyyeden, o küçücük me’mûrlarda ve bu pek büyük askerlerde hâkimâne tekvînî emirlerin, âmirâne hükümlerin, şâhâne kánûnların cereyânları, bedâhetle bir hâkimiyyet-i mutlakanın ve bir âmiriyyet-i külliyyenin vücûduna delâlet ederler.

Lügat: hâkimiyyet, âmiriyyet, haşmetli, memleket, beyhûde, cereyân, dikkat, gönder, haşmet, hikmet, menzil, sinin, şehir