Dokuzuncu Söz/Metin

Bütün kâinâtla berâber za‘f ve aczini, fakr ve zilletini izhâr etmekle,

سُبْحَانَ رَبِّىَ الْعَظ۪يمِ deyip Rabb-ı Azím’ini tesbîh edip;

Şerh

Abd, rükûa varırken, sâdece kendi za‘f ve aczini, fakr ve ihtiyâcını, naks ve kusúrunu görmeyecek; belki küllîleşerek, kendisiyle berâber bütün mevcûdâtın zaaf ve aczini, fakr ve ihtiyâcını, naks ve kusúrunu görüp izhâr edecek; bunu da سُبْحَانَ رَبِّىَ الْعَظ۪يمِ cümle-i kudsiyyesi ile i‘lân edecektir.

“Müellif (ra), mezkûr cümlesinde, namâz kılan bir kimsenin bütün kâinâtla berâber

سُبْحَانَ رَبِّىَ الْعَظ۪يمِ dediğini ifâde ediyor. Hâlbuki, bu cümle; ‘Azím olan Rabbimi tesbîh ederim. O, acz ve za‘ftan, fakr ve ihtiyâcdan, naks ve kusúrdan mukaddestir’ ma‘nâsındadır. Dolayısıyla, bu cümle, bütün kâinâtın değil, bir ferdin tesbîhini ifâde eder. O hâlde, Müellif (ra), bu tesbîh cümlesinden, cem‘ ma‘nâsını nasıl çıkarmıştır?” diye vârid olan bir suâle cevâben deriz ki:

İnsânın Rabbi, ancak bütün álemi ona hizmetkâr eden Zât’tır. İnsânın terbiyesi bütün álemle olur. Yer ve göğün cümlesi insâna hizmet etmezse, insân kemâle eremez. O hâlde, insânın Rabbi, bütün álemin Rabbidir ve mü’min, namâzında bütün álem nâmına bu cümle-i tesbîhiyyeyi söyler. Bu durumda سُبْحَانَ رَبِّىَ الْعَظ۪يمِ cümlesinin ma‘nâsı; “Ey Rabbim! Sen, bütün kâinâtı bana hizmetkâr kılmakla beni terbiye ediyorsun.

Lügat: hizmetkâr, mukaddes, terbiye, hizmet, mezkûr, zillet, küllî, sinin