Dokuzuncu Söz'ün Şerhi

Öyle ise, fenâya gitmek, muvakkaten háricî libâsını çıkarıp, vücûd-i ma'nevîye ve ilmîye girmektir. Ya‘nî, hâlik ve fânî olanlar vücûd-i háricîyi bırakıp, mâhiyyetleri bir vücûd-i ma‘nevî giyer, dâire-i kudretten çıkıp dâire-i ilme girer.” [164]

Demek, bâkí bir Zât’ı bulan, her şeyi bulur. O’nu bulmayan, hadsiz mevcûdâtın zevâl ve firâkından, mevt ve fenâsından, adem ve i‘dâmından hadsiz derecede elem çeker, daha Cehennem’e gitmeden ma‘nevî bir Cehennem, onu ma‘nen yakıp ta‘zîb eder. Müellif (ra), eserlerinde bu ma‘nevî Cehennem’den şöyle bahs eder:

“Mâdem ihtiyârlık, hastalık, musíbet ve her tarafta vefiyyâtlar o dehşetli elemi deşiyorlar ve ihtár ediyorlar. Elbette o ehl-i dalâlet ve sefâhet yüz bin lezzeti ve zevkı alsa da, yine o ma‘nevî bir Cehennem kalbinde yaşar ve yakar. Fakat, pek kalın gaflet sersemliği muvakkaten hiss ettirmez.” [165]

“Ehl-i dalâlet için dünyâ, firâklar ve zevâller ile dolu ve ademler ile mâlâmâldir. Kâinât, onun için ma‘nevî bir Cehennem hükmüne geçer. Her şey onun için ânî bir vücûd ile, hadsiz bir adem ihâta ediyor. Bütün mâzí ve müstakbel, zulümât-ı ademle memlûdür; yalnız kısacık bir zamân-ı hâlde, bir hazîn nûr-i vücûd bulabilir. Fakat, sırr-ı Kur’ân ve nûr-i îmân ile, ezelden ebede kadar bir nûr-i vücûd görünür; ona alâkadâr olur ve onunla saádet-i ebediyyesini   te’mîn  eder.” [166]

İkindi vaktinde, bir taraftan celâlli esmânın tecellîsiyle gün zevâle meyl ederken; diğer taraftan cemâlli esmânın tecellîsiyle

Lügat: ehl-i dalâlet, cehennem, dehş(e), elbette, udre(t), dehşet, ediyye, hadsiz