Hem tembel ve iktidârsızdır.

Çünkü, nihâyetsiz hâcât-ı insâniyyeyi îfâ edecek, ancak nihâyetsiz bir kudret ve muhît bir ilim sáhibi olabilir. Öyleyse, ma‘bûdiyyete lâyık yalnız O’dur.

“İşte, ey insân! Eğer yalnız O’na abd olsan, bütün mahlûkát üstünde bir mevkı‘ kazanırsın. Eğer ubûdiyyetten istinkâf etsen, áciz mahlûkáta zelîl bir abd olursun. Eğer enâniyyetine ve iktidârına güvenip, tevekkül ve duáyı bırakıp, tekebbür ve da‘vâya sapsan, o vakit iyilik ve îcâd cihetinde arı ve karıncadan daha aşağı, örümcek ve sinekten daha zayıf düşersin; şer ve tahrîb cihetinde dağdan daha ağır, táúndan daha muzır olursun.” [124]

(Hem) insân, (tenbel ve iktidârsızdır.) Kuvvet ve kudreti yok denecek kadar azdır. Dâire-i iktidârı, elinin ulaştığı yere kadardır; ihtiyâcâtının dâiresi ise hayâlinin gittiği yere kadardır. Arzûları ise ebede kadar uzanmıştır. Müellif (ra), “Sözler” adlı eserinde insânın bu vaz‘ıyyetini şöyle ifâde etmiştir:

“İnsân, nihâyetsiz şeylere muhtâc olduğu hâlde; sermâyesi hîç hükmünde... Hem nihâyetsiz musíbetlere ma‘rûz olduğu hâlde; iktidârı hîç hükmünde bir şey... Ádetâ, sermâye ve iktidârının dâiresi, eli nereye yetişirse o kadardır. Fakat, emelleri, arzûları ve elemleri ve belâları ise; dâiresi, gözü, hayâli nereye yetişirse ve gidinceye kadar geniştir. Bu derece áciz ve zaíf, fakír ve muhtâc olan rûh-i beşere ibâdet, tevekkül, tevhîd, teslîm ne kadar azím bir kâr, bir saádet, bir ni‘met olduğunu, bütün bütün kör olmayan görür,  derk  eder.” [125]