Dokuzuncu Söz'ün Şerhi

İşte, şu mevt ve sekerât ile Kadîr-i Ezelî kâinâtı çalkalar; kâinâtı tasfiye edip, Cehennem ve Cehennem’in maddeleri bir tarafa, Cennet ve Cennet’in mevadd-ı münâsibeleri başka tarafa çekilir, álem-i âhiret tezáhür eder.” [119]

Netîce-i Kelâm: İkinci sabâhı ve ikinci bahârı inkâr edemeyen, haşir sabâhını ve berzahın bahârını da inkâr edemez. Zîrâ, bu, o tezgâhta dokunuyor. Müellif (ra), metinde geçen, “Evet, şu gecenin sabâhı ve şu kışın bahârı, ne kadar ma‘kúl ve lâzım ve kat‘í ise, haşrin sabâhı da, berzahın bahârı da o kat‘ıyyettedir” cümlesiyle, haşr-i cismânî hakíkatini aklî delîlle isbât ediyor. Müellif (ra), “İşârâtü’l-İ‘câz” adlı tefsîrinde bu konuyu şöyle îzáh etmiştir:

“Sâniye, dakíka, sâat ve günleri gösteren haftalık bir sâatin millerinden birisi devrini tamâm ettiği zamân, behemehâl ötekiler de devirlerini ikmâl edeceklerine kanâat hâsıl olur. Kezâlik, yevm, sene, ömr-i beşer ve ömr-i dünyâ içinde ta‘yîn edilen ma‘nevî millerden birisi devrini tamâm ettiğinde, ötekilerin de -velev uzun bir zamândan sonra olsun- devirlerini ikmâl edeceklerine hükm edilir. Ve kezâ, bir gün veyâ bir sene zarfında vukúa gelen küçük küçük kıyâmetleri, haşirleri gören bir adam, saádet-i ebediyyenin -haşrin tulû-ı fecriyle, şahsı bir nev‘ hükmünde olan- insânlara ihsân edileceğine şübhe edemez.

“Evet, her nev‘í mahlûkátta bir nev‘í kıyâmetin ve bir çeşit haşrin tekrâr ile vukúa gelmekte olduğu, büyük kıyâmetin vukúuna ve geleceğine işârettir. Buna bir misâl: Evet, haftalık sâate bak. O sâatte sâniyeleri, dakíkaları, sâatleri, günleri sayan ibrelerden 

Lügat: ebediyyen, cehennem, tasfiye, ediyye, tezgâh, âhiret, dilir, inkâr, âhire, şübhe