ve millerden sâniyeleri sayan ibre, dakíkaları sayan ibrenin hareketini ihbâr ediyor. Dakíkaları sayan ibre, sâatleri sayan ibrenin hareketini i‘lân ediyor. Sâatleri sayan ibre de, günleri gösteren ibrenin hareketini husúle getiriyor ve i‘lâm ediyor. İşte, birincinin hareketinin tamâm olması, ikincisinin de hareketinin tamâm olacağına ve ikincinin tamâm-ı hareket etmesi, üçüncünün de itmâm-ı hareket edeceğine işârettir.

“Kezâlik, Sáni-ı Hakîm’in kâinât denilen büyük bir sâati vardır. Bu sâatin milleri, feleklerin çeşit çeşit deverânından ibârettir.

“İşte bu deverânlar; günleri, seneleri, ömr-i beşeri, dünyânın beká müddetini gösteriyorlar. Binâenaleyh, her geceden sonra sabâhın, her kıştan sonra bahârın gelmesi gibi, haşrin sabâhı, o büyük sâatten doğacağına delîl ve işârettir.” [120]

Nasıl ki; sâniyelerden sonra dakíka, dakíkalardan sonra sâat, sâatlerden sonra gün, günlerden sonra hafta meydâna gelir. Aynen öyle de, Cenâb-ı Hakk’ın bir sâat-ı kübrâsı hükmünde olan şu álem-i dünyânın sâniyesi hükmünde olan gece ve gündüzden sonra dakíkası hükmünde olan seneler; senelerden sonra sâatleri hükmünde olan tabakát-ı ömr-i insân; tabakát-ı ömr-i insândan sonra da günleri hükmünde olan edvâr-ı ömr-i álem meydâna gelir. Bütün bunlar biribirine bakarlar, biribirinin misâlidirler, biribirinin hükmündedirler ve biribirini hátırlatırlar. Her günün, her senenin, her insânın ömrü nihâyet bulduğu gibi; bir gün gelecek, bu álemin ömrü dahi nihâyet bulacaktır. Her geceden sonra bir sabâh, her kıştan sonra bir