Dokuzuncu Söz'ün Şerhi

edebilirsin. Yoksa, sus! Her gecenin bir sabâhı olduğu gibi; haşrin de bir sabâhı vardır. Her kışın bir bahârı olduğu gibi; berzahın da bir bahârı vardır. Bunlar, biribirini ta‘kíb eden ve biri diğerini isbât edip netîce veren mes’elelerdendir. Gece ve gündüzü, kış ve bahârı kim çeviriyorsa, insânı vefât ettirdikten sonra haşir sabâhında dirilten, álemi vefât ettirdikten sonra âhiret súretinde ta‘mîr eden, mevcûdât-ı álemi yeniden îcâd eden yine O’dur. Zîrâ, bütün zamânlar ve o zamânların vücûduna sebeb olan harekât-ı mevcûdât, bir fabrikanın çarkları gibi berâber çalışırlar; bir çarkın dönmesi, bütün çarkların dönmesi demektir; bir çarkın átıl kalması da bütün çarkların átıl kalması demektir.

İşte, bu sırra binâen, kıyâmet hengâmında bir seyyâreye, “Mihverinden çık!” emr-i Rabbânîsi gelir gelmez o seyyâre mihverinden çıkar, başını başka seyyârelere çarpar, böylece harâbiyyet-i álem vücûda gelir. Demek, ilm-i İlâhî her şeyi muhît, kudret-i İlâhiyye her şeye kâfîdir. Müellif (ra), “Sözler” adlı eserinde bu konuyu şöyle îzáh etmiştir:

“Şu kâinâtın eczâları, dakík, ulvî bir nizám ile biribirine bağlanmış. Hafî, nâzik, latíf bir râbıta ile tutunmuş ve o derece bir intizám içindedir ki; eğer ecrâm-ı ulviyyeden tek bir cirm, ‘Kün’ emrine veyâ ‘Mihverinden çık’ hıtábına mazhar olunca, şu dünyâ sekerâta başlar. Yıldızlar çarpışacak, ecrâmlar dalgalanacak, nihâyetsiz fezá-yı álemde milyonlar gülleleri, küreler gibi büyük topların müdhiş sadâları gibi vâveylâya başlar. Biribirine çarpışarak, kıvılcımlar saçarak, dağlar uçarak, denizler yanarak yeryüzü düzlenecek. 

Lügat: fabrika, harekât, udre(t), binâen, hengâm, mihver, âhiret, nâzik, âhire