Dokuzuncu Söz'ün Şerhi

Müellif (ra), bu altı evrâddan her birisi hakkında müstakil bir eser yazmış ve o evrâdı, o eserlerde mezkûr ma‘nâda îzáh etmiştir. Meselâ;

لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّ۪ي كُنْتُ مِنَ الظَّالِم۪ينَ âyet-i kerîmesinin îzáh edildiği “Birinci Lem‘a”da dünyânın zamân i‘tibâriyle bir deniz gibi olduğu ve her dalgasında hadsiz cenâzeler bulunduğu, bu felâketten kurtulmak için bir tek Zât’a

لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّ۪ي كُنْتُ مِنَ الظَّالِم۪ينَ münâcâtıyla ilticâ etmek lüzûmu beyân edilmiştir.

 Hulâsa: Gün i‘tibâriyle akşâm vakti, günün gurûbuna; sene i‘tibâriyle güz mevsiminin âhirinde pek çok mahlûkátın vazífe-i hayâttan terhís edilmesine; tabakát-ı ömr-i insân i‘tibâriyle insânın vefâtına; edvâr-ı ömr-i álem i‘tibâriyle dünyânın kıyâmet ibtidâsındaki harâbiyyetine benzer. Güneş’in batması, kıyâmetin kopma vaktini hátırlatır. Zîrâ, kıyâmet, akşâm vakti kopar. Günü kim ölüme mahkûm etmişse; seneyi, insânı, álemi ölüme mahkûm eden de O’dur. Kıyâmeti getiren de O’dur. Bu vakitte, álemin vefâtı demek olan kıyâmetin vukú‘ bulacağına dâir kuvvetli bir delîl mevcûddur. Demek, Kur’ân-ı Hakîm, akşâm namâzı vaktinde bir taraftan insânları ibâdete da‘vet ederken, diğer taraftan kıyâmetin vukúunun mümkün olduğunu ve vukú‘ bulacağını isbât etmektedir. Cin ve insi, âhiret álemi için hâzırlıklı   olmaya  da‘vet  etmektedir. [109]

Lügat: birinc, hadsiz, mahkûm, mevsim, mezkûr, âhiret, simin, sinin, âhire