Dokuzuncu Söz'ün Şerhi

vâsıtasıyla peygamberlerin vârisi hükmüne gelmiş ve her ân için hakáik-ı îmâniyye ve esrâr-ı Kur’âniyyeyi Kur’ân’dan âhize gibi alan ve nâkıle gibi beşere ders veren bir şahsıyyetle görüşüyoruz. O ise, Elláh ile kalben görüşür; murâd-ı İlâhîyi Kur’ân vâsıtasıyla alır, Kur’ân vâsıtasıyla verir. Biz ise, o şahs-ı ma‘nevînin hizmetçisi olarak rahmet-i İlâhiyyenin kapısını o dersi okumakla çalıyoruz. O kapı açılıyor ve Hakîm ve Rahîm isimleri tecellî ediyor. 

Hulâsa: İnsân bir álemdir, her şey onun içinde mündemicdir. O hâlde, insân, namâza durduğunda, bütün álem namâza durmuş demektir ve kâinâtı ihâta eden bin bir ism-i İlâhînin tecellîsi birden onda temerküz etmektedir. Müellif (ra), insânın bu câmiıyyeti hakkında şöyle buyurur:

“Hem insân, nasıl ki hayât-ı câmiasıyla Zât-ı Zü’l-Celâl’in sıfât ve şuûnâtına bir mikyâs-ı ma‘rifettir ve cilve-i esmâsına bir fihristedir ve şuúrlu bir âyînedir; ve hâkezâ çok cihetlerle Zât-ı Hayy-ı Kayyûm’a âyînedârlık eder. Öyle de: İnsân, şu kâinâtın hakáiklerine bir vâhid-i kıyâsîdir, bir fihristedir, bir mikyâstır ve bir mîzândır. Meselâ: Kâinâtta Levh-i Mahfûz’un gáyet kat‘í bir delîl-i vücûdu ve bir nümûnesi, insândaki kuvve-i hâfızadır ve Álem-i Misâl’in vücûduna kat‘í delîl ve nümûne, kuvve-i hayâliyyedir [69] ^HÂŞİYE ve kâinâttaki rûhânîlerin bir delîl-i vücûdu ve

Lügat: levh-i mahfuz, peygamber, temerküz, cereyân, fihris, hizmet, âliyye, vâhid, vâris, âhize