havâs ve letáifle mücehhez olduğunu ve bunların o álemleri açacak anahtarlar külçesi olduğunu, namâzın Elláh tarafından kurulmuş ma‘nevî bir merdiven olduğunu ve bu merdiven vâsıtasıyla ma‘nen terakkí edip huzúr-i İlâhîye kadar yükseleceğini, tâ tecelliyyât-ı Zâtiyyeye mazhar olacağını anlar. Müellif (ra), “İşârâtü’l-İ‘câz” adlı tefsîrinde bu konuyu şöyle hulâsa etmiştir:

“Hamdin en meşhûr ma‘nâsı, sıfât-ı kemâliyyeyi izhâr etmektir. Şöyle ki: Cenâb-ı Hak insânı kâinâta câmi‘ bir nüsha ve on sekiz bin álemi hâvî şu büyük álemin kitâbına bir fihrist olarak yaratmıştır. Ve esmâ-i hüsnâdan her birisinin tecellîgâhı olan her bir álemden bir örnek, bir nümûne, insânın cevherinde vedîa bırakmıştır. Eğer insân maddî ve ma‘nevî her bir uzvunu Elláh’ın emr ettiği yere sarf etmekle hamdin şu‘belerinden olan şükr-i örfîyi îfâ ve şerîata imtisâl ederse, insânın cevherinde vedîa bırakılan o örneklerin her birisi, kendi álemine bir pencere olur. İnsân o pencereden, o áleme bakar ve o áleme tecellî eden sıfatla, o álemden tezáhür eden isme bir mir’ât ve bir âyîne olur. O vakit insân rûhuyla, cismiyle Álem-i Şehâdet ve Álem-i Gayb’a bir hulâsa olur. Ve her iki áleme tecellî eden, insâna da tecellî eder. İşte, bu cihetle insân, sıfât-ı kemâliyye-i İlâhiyyeye hem mazhar olur, hem müzhir olur.

“Nitekim, Muhyiddîn-i Arabî, لِيَعْرِفُون۪ى الْخَلْقَ فَخَلَقْتُ مَخْفِيًّا كَنْزًا كُنْتُ hadîs-i şerîfinin beyânında, ‘Mahlûkátı yarattım ki, Bana bir âyîne olsun ve o âyînede cemâlimi göreyim’ demiştir.” [59]