isimleriyle a‘zamî mertebede bilip o tecelliyyâtı seyr etmişler; diğer esmânın tecelliyyâtını ise tebeí olarak müşâhede etmişlerdir. Ve hâkezâ, her bir peygamberde bir veyâ bir kaç isim gálib olmakla berâber, bin bir ismin de tecelliyyâtı vardır.

Her bir ferd-i insânda dahi bu bin bir isminin tecelliyyâtı vardır ve her bir insânda mizâc, kábiliyyet, meslek, meşreb, bulunduğu hâle göre tecelliyyât-ı esmâya mazhariyyeti vardır. Meselâ; insân sıkıldığı zamân “Kábid” ismine; inşirâh-ı kalb ânında “Bâsıt” ismine; zengîn olduğu zamân “Ganiyy” ismine; şifâya mazhar olduğu zamân “Şâfî” ismine âyîne olur ve o esmâyı gösterir. Kâinâtı arkasına atmış, Cenâb-ı Hakk’ın cemâline müştâk olmuş bir áşıka sor; o da Cenâb-ı Hakk’ın “Vedûd” ismine âyîne olduğunu söyleyecektir.

Nasıl ki; insân, şu álemin hulâsasıdır. Aynı zamânda bin bir ism-i İlâhînin âyînesidir. Meselâ; insân görmesiyle “Basír” ismine; işitmesiyle “Semî‘” ismine; konuşmasıyla “Mütekellim” ismine; kuvvetiyle “Kadîr” ismine; irâdesiyle “Mürîd” ismine; hayâtıyla “Hayy” ismine nümûne i‘tibâriyle âyîne olduğu gibi; acziyle “Kadîr” ismine; fakriyle “Ganiyy” ismine de zıddiyyet i‘tibârıyla esmânın tecelliyyâtına mazhardır. Hem insân, san‘at i‘tibâriyle de “Sáni‘” ve “Hálık” gibi esmâyı gösterir. Demek, insânın esmâ-i İlâhiyyeye üç cihetle âyînedârlığı vardır:

Birincisi: Nümûne i‘tibâriyle âyînedârlığıdır.

İkincisi: Zıddiyyet i‘tibâriyle âyînedârlığıdır.

Üçüncüsü: San‘at i‘tibâriyle âyînedârlığıdır.

Demek, şu insân, hem bütün álemin hulâsasıdır, hem de