Dokuzuncu Söz'ün Şerhi

var. Álemde “dağlar” var, insânda “eğri büğrü hudûdlar” var. Álemde “otlar, ağaçlar ve ormanlar” var, insânda “kıllar” var. Álemde “hayvânlar” var, bütün hayvânâtın küçücük nümûnesi nefis i‘tibâriyle insânda vardır.

İnsân, ahlâk cihetiyle bütün hayvânların nümûnesidir. Meselâ; insân, “hiddet ve öfke” i‘tibâriyle “arslan”a; “hıyânet ve hased” i‘tibâriyle “kurd”a; “hîlekârlık” i‘tibâriyle “tilki ve maymun”a; “iffetsizlik” i‘tibâriyle “domuz”a; “şehvet” i‘tibâriyle “merkeb”e; “inâd” i‘tibâriyle “deve”ye; “rıfk ve mülâyemet” i‘tibâriyle “koyun”a; “hareketlilik” i‘tibâriyle “keçi”ye; “aptallık” i‘tibâriyle “balık”a benzer. İnsân ne kadar zekî olursa olsun, bir cihette aptaldır. Ve hâkezâ, nefis i‘tibâriyle cümle hayvânâtın ahlâkı insânda mevcûddur. Yüksek ahlâk i‘tibâriyle de insân, meleklere benzer.

Bütün peygamberân-ı izámın ne kadar güzel ahlâkı varsa insânda mündemicdir. İnsân, “nefs-i mülhime” i‘tibâriyle ve kalbine gelen ilhâmlar cihetiyle peygamberlere benzer. Kâfirlerin ne kadar kötü huyu varsa, yine insânda mündemicdir. Meselâ; insân, hilm cihetiyle İbrâhîm (as)’a benzer. Tekebbür i‘tibâriyle Nemrûd’a benzer. İşte insân, böyle bir mu‘cize-i kudret-i Rabbâniyyedir.

İnsânda letáif-i aşere vardır. On tâne latífenin her birisi, bir veyâ bir kaç peygamberin tasarrufu altındadır; o peygamberin nümûnesidir, onların ahlâkını taşıyor. Meselâ; “kalb”, Hazret-i Âdem (as); “rûh”, Hazret-i İbrâhîm (as) ile Hazret-i Nûh (as); “sır”, Hazret-i Mûsâ (as); “hafî”, Hazret-i Ísâ (as), “ahfâ”, Hazret-i Muhammed (asm)’ın tasarrufu altındadır. 

Lügat: peygamberân, peygamber, muhammed, tasarruf, tekebbür, hareket, udre(t), hiddet, şehvet, kâfir