Dokuzuncu Söz/Metin

Nasıl ki, insân şu álem-i kebîrin bir misâl-i musağğarıdır.

Şerh

edâ edilen böyle bir namâzda,  Fâtiha-i Şerîfe’yi okumaktadır ki; o Fâtiha, bütün Kur’ân’ın hulâsasıdır. Kur’ân ise, bütün kütüb-i semâviyyeyi, ulûm-i evvelîn ve âhirîni tazammun etmektedir.

İşte, Müellif (ra), bu nüktede şu dört nev‘ câmiıyyetten üçünü îzáh etmiş, zamân i‘tibâriyle olan câmiıyyeti ise “Dördüncü ve Beşinci Nükte”lerde tafsílen ve müstakillen beyân buyurmuştur.

(Nasıl ki, insân şu álem-i kebîrin bir misâl-i musağğarıdır.) İnsân, bütün kâinâtın bir misâl-i musağğarı olduğundan, namâzda bütün álemi temsîl etmektedir. Çünkü, ezelden ebede, zerreden Arş’a kadar álemde ne varsa, hepsi insânda maddeten toplanmıştır. Hem bin bir ism-i İlâhî’nin tecelliyyâtı da insânda temerküz etmiştir. Şöyle ki:

Kâinâtta bulunan dört unsur, ya‘nî “toprak, su, harâret ve havâ” unsurlarının her biri, bir mîzân ve intizámla insânda derc edildiği gibi, on sekiz bin álemin her birinden birer nümûne de insâna verilmiştir. Ya‘nî, şu álemde ne varsa, küçük bir nümûnesi insânda maddeten derc edilmiştir. Meselâ; álemde “Levh-i Mahfûz” var, insânda onun küçük nümûnesi olan “kuvve-i hâfıza” var. Álemde “Arş” var, insânda onun nümûnesi olan “kalb” var. Álemde “Kürsî” var, nümûnesi olarak insânda “akıl” var. Álemde “melekler” var, insânda “yüksek hissiyyât-ı ulviyye ve ahlâk-ı hasene” var. Álemde “gök” var, insânda “letáif” var. Álemde “yer” var, nümûnesi olarak insânda “nefis”

Lügat: maddeten, tazammun, temerküz, evvelîn, fâtiha, fâtih