Şerh

teşvîk eder ve tokmak gibi ifâdeleriyle gaflet uykusuyla zihinleri sersemleşmiş insânları îkáz eder. Ve tabîat ve ülfet gibi gaflet perdelerini bu keskin beyânâtıyla yırtarak, mevcûdâtın intizámını ve biribirleriyle tesânüd ve ittifâklarını göstererek Sultán-ı Kâinâtın şerîksiz saltanatını ve azamet-i kudretini ve cemâl-i rahmetini gösterir ve insânı, kâinâtın itáat ve inkıyâd ettiği Zât-ı Kadîr-i Rahîm’e itáate, takvâya, duá ve ilticâya emr edip O’na isyân etmekten zecr eder.

Hem bu kasemlerde ve sâir âyetlerde, ba‘zan üslûbuyla ba‘zan da kayıdlarıyla bir temsîle işâret ederek, gösterdiği hakíkatlerin ne kadar mütenâsib olduğunu izhâr eder ve gáyet geniş ve tafsílâtlı ve gáyet mütenevvi‘, hem çok ince ve çok derin hakíkatleri bu temsîl üslûbuyla zihinlerde birleştirip basítleştirir ve fehme yaklaştırır.

Hem mahzá aklî olan hakíkatleri hissî ve záhir olan mes’eleler súretinde göstererek akıl ile berâber, kalb, rûh, vicdân ve cümle hissiyyâtı îkáz edip hakíkate irşâd ederek hissedâr eder. Bu hikmetlere binâen, Kur’ân-ı Mu‘cizü’l-Beyân, hakíkatleri ekseriyyâ temsîllerle ifâde etmektedir. Müellif (ra) de Kur’ân’a iktidâ ederek, yine Kur’ân’dan aldığı temsîllerle hakíkatleri beyân etmiştir. Husúsan “Arabî İşârâtü’l-İ‘câz”da temsîlât-ı Kur’âniyyenin bu mezkûr hikmetlerini tafsílâtıyla beyân buyurmuştur.

Şimdi bu risâlenin ana menbaı olan Şems Sûresi’nin âyetlerine mûteber müfessirlerin verdikleri ma‘nâları gösterip, Müellif (ra)’ın bu âyetleri nasıl îzáh ettiğini beyân edeceğiz.

Bu âyet-i kerîmeler, esâs i‘tibâriyle nizám-ı álemin zenbereği

Lügat: saltanat, udre(t), binâen, ekseri, hikmet, mezkûr, seriyy, hissî, zihin