Şerh

acabâ: San’atkâr bir zât, bir ücret mukàbilinde seni bir    model yapıp gàyet san’atkârâne yaptığı murassa’ bir libâsı sana giydiriyor, hünerini, mahâretini göstermek için kısaltıyor, uzaltıyor, biçiyor, kesiyor… Seni oturtuyor, kaldırıyor. Sen ona diyebilir misin ki: “Beni güzelleştiren elbiseyi çirkinleştirdin; bana, oturtup kaldırmakla zahmet verdin”? Elbette diyemezsin. Dersen, divânelik edersin. Aynen öyle de: Sâni’-ı Zülcelâl göz, kulak, lisân gibi duygularla murassa’ gàyet san’atkârâne bir vücûdu sana giydirmiş. Mütenevvi’ esmâsının nakışlarını göstermek için seni hasta eder, mübtelâ eder, aç eder, tok eder, susuz eder… Bu gibi ahvâlde yuvarlatır. Mâhiyyet-i hayâtiyyeyi kuvvetleştirmek ve cilve-i esmâsını göstermek için, seni böyle çok tavırlarda gezdiriyor. Sen eğer desen: “Beni ne için bu mesâibe mübtelâ ediyorsun?” Temsîlde işâret edildiği gibi, yüz hikmet seni susturacak. Zâten sükûn ve sükûnet, atâlet, yeknesâklık, tevakkuf; bir nev’i ademdir, zarardır. Hareket ve tebeddül; vücûddur, hayırdır. Hayât, harekâtla kemâlâtını bulur; beliyyât vâsıtasıyla terakkì eder. Hayât cilve-i esmâ ile muhtelif harekâta mazhar olur, tasaffî eder, kuvvet bulur, inkişâf eder, inbisât eder, kendi mukadderâtını yazmasına müteharrik bir kalem olur, vazîfesini îfâ eder, ücret-i uhreviyyeye kesb-i istihkàk eder.”^[1]

         “Musîbet ve hastalıklarda insânların şekvâya üç vecîhle hakları yoktur.

         Birinci Vecîh: Cenâb-ı Hak, insâna giydirdiği vücûd libâsını san’atına mazhar ediyor. İnsânı bir model yapmış, o vücûd libâsını o model üstünde keser, biçer, tebdîl eder, tağyîr eder; muhtelif esmâsının cilvesini gösterir. Şâfî ismi hastalığı istediği gibi, Rezzâk ismi de açlığı iktizâ ediyor. Ve hâkezâ...

مَالِكُ الْمُلْكِ يَتَصَرَّفُ فِى مُلْكِهِ كَيْفَ يَشَاءُ

         İkinci Vecîh: Hayât musîbetlerle, hastalıklarla tasaffî eder, kemâl bulur, kuvvet bulur, terakkì eder, netîce verir, tekemmül eder; vazîfe-i hayâtiyyeyi yapar. Yeknesâk istirâhat döşeğindeki hayât, hayr-ı mahz olan vücûddan ziyâde, şerr-i mahz olan ademe yakındır ve ona gider.

Üçüncü Vecîh: Şu dâr-ı dünyâ, meydân-ı imtihândır ve dâr-ı hizmettir; lezzet ve ücret ve mükâfât yeri değildir. Mâdem dâr-ı hizmettir ve mahall-i ubûdiyyettir;

Lügat: mukadder, tebeddül, tekemmül, tevakkuf, elbette, hareket, harekât, sükûnet, birinc, hikmet, hizmet, çirkin, sükûn