Şerh

Mâdem adem şerr-i mahzdır. Ademe müncer olan veyâ ademi işmâm eden hâlât dahi şerri tazammun eder. Onun için, vücûdun en parlak nûru olan hayât, ahvâl-i muhtelife içinde yuvarlanıp kuvvet buluyor. Mütebâyin vaz’ıyyetlere girip tasaffî ediyor ve müteaddid keyfiyyâtı alıp, matlûb semerâtı veriyor ve müteaddid tavırlara girip, Vâhib-i Hayât’ın nukùş-i esmâsını güzelce gösterir.

İşte şu hakìkattandır ki, zîhayâtlara âlâm ve mesâib ve meşakkat ve beliyyât sûretinde ba’zı hâlât ârız olur ki; o hâlât ile hayâtlarına envâr-ı vücûd teceddüd edip zulümât-ı adem tebâud ederek hayâtları tasaffî ediyor. Zîrâ tevakkuf, sükûnet, sükût, atâlet, istirâhat, yeknesâklık; keyfiyyâtta ve ahvâlde birer ademdir. Hattâ en büyük bir lezzet, yeknesâklık içinde hiçe iner.

         Elhâsıl: Mâdem hayât, esmâ-i hüsnânın nukùşunu gösterir. Hayâtın başına gelen her şey hasendir. Meselâ: Gàyet zengin, nihâyet derecede san’atkâr ve çok san’atlarda mâhir bir zât; âsâr-ı san’atını, hem kıymetdâr servetini göstermek için âdî bir miskin adamı, modellik vazîfesini gördürmek için, bir ücrete mukàbil bir saatte murassa’, mûsânna’ yaptığı gömleği giydirir, onun üstünde işler ve vaz’ıyyetler verir, tebdîl eder. Hem her nev’i san’atını göstermek için keser, değiştirir, uzaltır, kısaltır. Acabâ şu ücretli miskin adam o zâta dese: “Bana zahmet veriyorsun. Eğilip kalkmakla vaz’ıyyet veriyorsun, beni güzelleştiren bu gömleği kesip kısaltmakla güzelliğimi bozuyorsun” demeğe hak kazanabilir mi? “Merhametsizlik, insâfsızlık ettin” diyebilir mi?

İşte onun gibi Sâni’-ı Zülcelâl, Fâtır-ı Bîmisâl; zîhayâta göz, kulak, akıl, kalb gibi havas ve letâif ile murassa’ olarak giydirdiği vücûd gömleğini esmâ-i hüsnânın nakışlarını göstermek için çok hâlât içinde çevirir, çok vaz’ıyyetlerde değiştirir. Elemler, musîbetler nev’inde olan keyfiyyât; ba’zı esmâsının ahkâmını göstermek için lemeât-ı hikmet içinde ba’zı şuaât-ı rahmet ve o şuaât-ı rahmet içinde latîf güzellikler vardır.”^[1]

Mektûbât adlı eserde bu ma’nâda sorulan bir suâle Müellif (ra)’ın verdiği cevâbı naklediyoruz:

         “Cenâb-ı Hak musîbetleri veriyor, belâları musallat ediyor. Husûsan ma’sûmlara, hattâ hayvânlara bu zulüm değil mi?

         Elcevâb: Hâşâ! Mülk Onundur. Mülkünde istediği gibi tasarruf eder. Hem

Lügat: muhtelif(e), şerr-i mahz, merhamet, meşakkat, tasarruf, tazammun, teceddüd, tevakkuf, semerât, sükûnet, hikmet, miskin, teaddi, sükûn, vâhib