Şerh

hastalıklar ve musîbetler, dînî olmamak ve sabretmek şartıyla o hizmete ve o ubûdiyyete çok muvâfık oluyor ve kuvvet veriyor. Ve herbir saati, birgün ibâdet hükmüne getirdiğinden şekvâ değil, şükretmek gerektir.”^[1]

         Demek âlemdeki bu tebeddülât ve teğayyürâta, bu faâliyyet ve harekâta zâhiren akıl ermiyor. Ama nazar-ı ibretle bakıldığında bu harekât, bu tebeddülât, bu teğayyürâtın hep kemâl için, tekàmül için olduğu görülür. O hâlde âlemde cereyân eden mevt ve adem, zevâl ve firâk, meşakkat ve musîbet Rahîm, Hakîm ve Vedûd isimlerine zıd ve muhâlif değildir. Belki Rahîm, Hakîm ve Vedûd isimleri bunları iktizâ ediyor, denilebilir.

Hulâsâ: Kâinâtta yokluk yoktur. Âlemde görülen mevt ve adem, zevâl ve firâk, meşakkat ve musîbet hep kemâl ve tekàmül içindir. İşte âlemdeki tebeddülât ve teğayyürâtın birinci dâîsi, muktazîsi ve sebebi budur.

(Çünkü verilen bütün vücûd mertebeleri vukuâttır,) ya’nî eşyânın vücûd bulması ve meydâna gelmesi (birer illet ister.) İllet-i hakìkì Allâh’tır. Fakat illet-i zâhiri dörttür. Maddedir, sûrettir, gàyedir, fâildir. 

 Evet, bir şeyin vücûda gelmesi için veyâ bir şeye mahlûk diyebilmemiz için dört illet lâzımdır. Bunlar:

1)    Madde

2)    Sûret

3)    Fâil

4)    Gàyedir.

          Verilen merâtib, vücûdtur. Vücûd ise, illet ister. Meselâ; bir damla meniden bir insânın yaratılabilmesi için mezkûr dört illet lâzımdır. Fakat verilmeyen mertebeler, ademdir. Adem ise, illet istemez. Adem olan bir şeye kudret-i İlâhiyye taalluk etmemiştir.

         Vücûd mertebeleri: Tabiî vücûd, ma’denî vücûd, nebâtî hayât, hayvânî hayât, insânî hayât ve îmânî hayâttır. İnsân, bütün bu mertebelerden geçmiş, en son mertebeye ulaşmıştır. Acabâ böyle bir insânın hakkı şükür müdür, yoksa i’tirâz

Lügat: tebeddülât, meşakkat, tebeddül, cereyân, harekât, mertebe, taalluk, udre(t), zâhiren, birinc, hizmet, mezkûr, âliyye, tabiî, âhire