Şerh

5- Kuvve-i Dâfia: Bulunduğu yerin bürûdetinden toplanarak, vücûda yaramayan gıdâ fazlasını veyâ kifâyetten ziyâde kalan fazla kısmı, mu’tâd yol ve menfezlerden dışarı atar.

 6- Kuvve-i Müvellide: Bedenin damarları arasında zâhir olan bu müvellide kuvvesi, bulunduğu yerlerde gıdâların latîf kısmını toplar ki, o cismin misli hâsıl ola. Nebâtlarda tohum ve hayvânlarda nutfe îmâl kuvvetidir. Erkeklerde meniyi tevlîd ettiği gibi, rahmin içine gelen nutfedeki kuvveleri biribirisinden ayırarak her uzva mahsûs bir mîzâc hâsıl oluncaya kadar mezc eder.

7- Kuvve-i Musavvire: Atardamarlarda zâhir olan bu musavvire kuvvesi, bütün uzuvların bütün işlerini görüp hıfz için gıdâlarda mutasarrıf olup, onları cisme hemrenk eder.

8- Kuvve-i Gâziye: Bedenin bütün uzuvlarında zâhir olan bu gâziye kuvvesi, vücûd mekânizmaları içinden süzülerek sâfîleşen gıdâ zerrelerindeki bütün füzûliyyâtın atılmasını ve vazîfeli olduğu uzuvda işe başlayacak hâle gelmesini te’mîn eder.

9- Kuvve-i Nâmiye: Bedenin bütün uzuvlarında zâhir olan bu nâmiye kuvvesi de, cismin fıtrî tenâsübü içinde bedenin bütününün büyümesini te’mîn eder.

Nâmiye yer hazırlar, iki zerrenin arasını açarak boşluk oluşturur, gâziye o maddeyi oraya getirip yerleştirir ve oranın bir parçası olur. Musavvire ise onu tasvir eder. Onun rengiyle renklendirir. Ya’nî o yerin şeklini ve sûretini korur.

İnsân, câmidiyyet mertebesiyle berâber nebâtiyyet mertebesine de mazhar olduğu için, insânın hakìkì vazîfesi, Mâlikü’l-Mülk’e şükür ve hamdetmektir.

3- HAYVÂNİYYET MERTEBESİ: İnsânın vücûdunda câmidiyyet ve nebâtiyyet mertebesinin yanında bir de hayvânî hayât mertebesi vardır. Bu hayvânî hayât mertebesi de kuvve-i şeheviyye ve kuvve-i gadabiyye ile on havas olmak üzere on iki tânedir. Bu havaslar iki kısma ayrılır:

a) Havass-ı hamse-i zâhire (Beş zâhirî duyu)

1) Kuvve-i sâmia: İşitme duyusu.

Lügat: kuvve-i musavvire, kuvve-i müvellide, kuvve-i dâfia, atardamar, hams(e), mertebe, tasvir, zâhirî, bürûd, kâniz, sinin, âhire