Şerh

 Mevâkıf’ın tesbîtine göre “sekiz”, Ma’rifetnâme’nin beyânına göre ise “dokuz” kuvveden müteşekkîldir. Her bitkide cereyân eden dokuz nebâtî kuvve, aynen herbir insân bedeninde de cereyân etmektedir. Bu kuvveler:

1- Kuvve-i Câzibe: Faydalı gıdâları, vücûdun zâhirinden cismin bâtınına cezbeder.

2- Kuvve-i Mâsike: Kuvve-i câzibeyle cismin içine çekilen gıdâları bâtında hıfzeder.

3- Kuvve-i Hâdime: Mi’de, karaciğer, damarlar ve hücreler denilen dört matbah ve dört süzgeç içerisinde zâhir olan bu hâdıme kuvveti; bulunduğu yerlerdeki harâret vâsıtasıyla, “câzibe” kuvvesinin cezb ve “mâsike” kuvvesinin hıfz ettiği gıdâları faydalı şekle çevirir ve bir kıvâma getirir, “müvellide” kuvvesinin çalışması için hazırlar.

Evet, bedene giren gıdâların hazmedilerek fuzûliyyâtlarından arındırılması dört matbah ve dört süzgeçte gerçekleşir:

Birinci matbah ve süzgeç: Mi’dedir. Mi’dedeki hazm netîcesinde kaba fuzûliyyât bağırsaklara, sâfileşen madde ise karaciğere sevkedilir.

İkinci matbah ve süzgeç: Karaciğerdir. Karaciğerdeki hazm netîcesinde fuzûliyyâtın “su” kısmı böbrek ve mesâneye, “sevdâ” kısmı dalağa, “balgam” kısmı göğse (oradan da kulak, göz, ağız ve burna), “safra” kısmı safra kesesine, “süt” kısmı dişilerde memeye, kan ise kalb vâsıtasıyla damarlara sevk edilir. 

Üçüncü matbah ve süzgeç: Damarlardır. Damarlarda cereyân eden kan içindeki “su” tasfiye edilerek mesâmâttan ter olarak dışarı atılır, geri kalan madde ise hücrelere sevk edilir.

Dördüncü matbah ve süzgeç: Hücrelerdir. Son tasfiye hücrelerde yapılır; kalan fuzûliyyât menidir. Meni de mu’tâd yolla dışarı atılır. Tasfiye edilen kan zerresi ise, beden hücrelerindeki tahrîbâtı ta’mîr için vazîfeye başlar. 

4-Kuvve-i Mümeyyize: Mi’dede bulamaç hâline getirilmiş gıdânın kesîfini latîfinden ayırır.

Lügat: kuvve-i mümeyyize, kuvve-i câzibe, cereyân, tasfiye, birinc, ciğer, dilir, hâdim, sinin