Şerh

lâzımdır. Fakat Kur’ân’ın böyle ifâdelerinin hakìkat olduğuna i’tikàd etmemelidirler ki; cismiyyet ve cihetiyyet gibi muhâl şeylere zâhib olmasınlar. Ancak o gibi ifâdelere, hakàika geçmek için bir vesîle nazarıyla bakılmalıdır. Meselâ Cenâb-ı Hakk’ın kâinâtta olan tasarrufunun keyfiyyeti, ancak bir sultânın taht-ı saltanatında yaptığı tasarrufla tasvîr edilebilir. Buna binâendir ki; الرَّحْمٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَىٰ da kinâye tarîkı ihtiyâr edilmiştir.

         Hissiyyâtı bu merkezde olan avâm-ı nâsa yapılan irşâdlarda, belâgat ve irşâdın iktizâsınca, avâmın fehimlerine mürâat, hissiyyâtına ihtirâm, fikirlerine ve akıllarına göre yürümek lâzımdır. Nasıl ki bir çocukla konuşan, kendisini çocuklaştırır ve çocuklar gibi çat-pat ederek konuşur ki, çocuk anlayabilsin. Avâm-ı nâsın fehimlerine göre ifâde edilen Kur’ân-ı Kerîm’in ince hakìkatları, اَلتَّنَزُّلاَتُ اْلاِلَهِيَّةُ اِلَى عُقُولِ الْبَشَرِ ile anılmaktadır. Ya’nî insânların fehimlerine göre Cenâb-ı Hakk’ın hitâbâtında yaptığı bu tenezzülat-ı İlâhiyye, insânların zihinlerini hakàikten tenfîr edip kaçırtmamak için İlahî bir okşamadır. Bunun için, müteşâbihât denilen Kur’ân-ı Kerîm’in üslûbları, hakìkatlara geçmek için ve en derin incelikleri görmek için, avâm-ı nâsın gözüne bir dûrbîn veyâ numaralı birer gözlüktür. Bu sırra binâendir ki; bülegâ, büyük bir ölçüde ince hakìkatları tasavvur ve dağınık ma’nâları tasvîr ve ifâde için istiâre ve teşbîhlere mürâcaat ediyorlar. Müteşâbihât dahi ince ve müşkil istiârelerin bir kısmıdır. Zîrâ müteşâbihât, ince hakìkatlara sûretlerdir.”^[1]        

(O arşlardan üçünü, mahlûkàt-ı arziyye üstünde gezdiriyor.) O arşlardan üçü olan; güneş, hava ve su unsûrlarını, mahlûkàt-ı arziyye üstünde gezdirerek toprağa hizmet ettiriyor.

Güneş, hava ve su unsûrlarının toprak unsûruna hizmet etmeleri gösterir ki; Cenâb-ı Hak, toprak unsûrunu onlardan daha üstün yaratmış ve onlara efendi hükmüne getirmiştir. Merkezi nokta topraktır. Unsûrlar orada içtimâ edip hayâta menşe’ olurlar. Dört unsûr içtimâ etmeden bir mevcûd vücûd bulmaz.

         Nasıl ki; nefis, terbiye olduktan sonra bütün letâifin efendisi olur. Öyle de

Lügat: keyfiyyet, ismiyyet, saltanat, tasarruf, tasavvur, tenezzül, belâgat, terbiye, binâen, efendi, hizmet, ürümek, zihin