Şerh

vardır ki; o da teklîfi kànûnların mübelliği olan Resûl-i Ekrem (asm)’dır. Güneşe ittibâ’ etmeyen bir seyyâre ayakta duramayacağı gibi; Resûl-i Ekrem (asm)’a tâbi’ olmayan bir kimse de ma’nen ayakta kalamaz.

         Üçüncüsü: Su unsûrudur ki, onu da ihsân ve rahmetine başka bir arş yapmıştır, ihsân ve rahmet-i İlâhiyye, o su unsûru ile bütün mevcûdâta kavuşur.

Dördüncüsü: Toprağı, hıfz ve ihyâsına bir çeşit arş yapmıştır. Bütün mevcûdât, vefât eder, toprağın altına girer, muhâfaza edilir. İnsânlar da toprağın altına girerek muhâfaza edilir, kıyâmet gününde dirilerek ihyâ olunurlar. Demek toprağa giren her şey, Cenâb-ı Hakk’ın hıfz ve ihyâsına mazhar olur.

Cenâb-ı Hak, rubûbiyyet noktasında âlemi terbiye ederken havayı, emîr ve irâdesine; güneşi, ilim ve hikmetine; suyu ihsân ve rahmetine; toprağı, hıfz ve ihyâsına bir çeşit arş, ya’nî tasarruf merkezi yapmıştır.

الرَّحْمٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَىٰ

Âyet-i kerîmesinde geçen “istivâ” ta’bîri; Cenâb-ı Hakk’ın Arş üzerinde tasarrufâtının şeklini anlamamız için bir teşbîhtir. Yoksa hâşâ! Cenâb-ı Hakk’a mekân ta’yîn etmek ma’nâsında değildir. Belki Cenâb-ı Hakk’ın, Arş üzerinde bin bir ismiyle a’zamî olarak tecellî ettiğini insânların fehmine yaklaştırmak için, kullanılmış bir kelimedir. Müellif (ra)’ın bu dört unsûr için de arş ta’bîrini kullanması, insânların tasarrufât-ı İlâhiyyeyi anlaması için bir mir’ât-ı tefekkürdür.

         Müellif (ra), Kur’ân’da geçen bu teşbîhlerin hikmetini şöyle îzâh etmektedir:

         “Evet, Kur’ân-ı Kerîm, umûmî bir muallim ve bir mürşiddir. Halka-i dersinde oturan, nev’-i beşerdir. Nev’-i beşerin ekserisi avâmdır. Mürşidin nazarında ekall, eksere tâbi’dir. Ya’nî umûmî irşâdını ekallin hâtırı için tahsîs edemez. Maahaza avâma yapılan konuşmalardan havas hisselerini alırlar. Aksi hâlde avâm, yüksek konuşmaları anlayamadığından mahrûm kalır. Ve kezâ avâm-ı nâs, ülfet ettikleri üslûblardan ve ifâdelerin çeşitlerinden ve dâimâ hayâllerinde bulunan elfâz, maânî ve ibârelerden fikirlerini ayıramadıklarından, çıplak hakìkatları ve akliyyâtı fehmedemezler. Ancak o yüksek hakàikın, onların ülfet ettikleri ifâdelerle anlatılması

Lügat: tasarrufât, tasarruf, tefekkür, muallim, terbiye, ekseri, hikmet, kelime, dilir