Şerh

hükmündedir. Ancak dört tânesi meşhûrdur:

         Birincisi: Arş-ı A’zam’dır ki; bütün âlemi ihâta etmiştir.

الرَّحْمٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَىٰ

“(Rahmân, arş üzerine istivâ buyurdu.) Ya’nî O’nun İlâhî emri, arş üzerine hâkimiyyet kurdu. O’nun hüküm ve irâdesi, bütün kâinâtın üstündeki gàlibiyyeti tecellî etti.”^[1] âyetinin ifâdesiyle Arş-ı A’zam, Rahmân isminin mazharıdır. Evvel, Âhir, Zâhir ve Bâtın isimlerinin halîtasıdır.

         İkincisi: Arş-ı Azîm’dir ki; kürsi ve yedi kat semâvât buna misâldir.

         Üçüncüsü: Arş-ı Sağîr’dir ki; dört unsûrdur. Dört unsûrun her biri, birer arştır.

         Dördüncüsü: Arş-ı Asğar’dır ki; sâir mevcûdâttır. Mü’minin kalbi zâhiren arş-ı esğardır. Fakat hakìkatte Arş-ı A’zam’dan daha büyüktür.

Cenâb-ı Hak, terbiye noktasında dört unsûru pek çok vazîfelerle tavzîf ederek, her bir unsûru ayrı ayrı isimlerine birer arş etmiştir. Ya’nî, tasarruf merkezi yapmıştır.

 O unsûrların birincisi: Havadır ki, onu emîr ve irâdesine bir nev’i arş etmiş, tekvînî ve teklîfi İlâhî emîrler, onun vâsıtası ile her yere kavuşmaktadır. Meselâ: Okunan Kur’ânî bir dersin her tarafa kavuşması, emr-i İlâhî’nin bir nev’i arşı olan hava unsûru vâsıtası iledir. Demek kâinâtta bütün evâmîr-i İlâhiyye, onun vâsıtası ile her yere kavuşur.

İkincisi: Nûr unsûrunu da ilim ve hikmetine bir nev’i arş yapmıştır. Meselâ: Bütün kâinâtın mekiği veyâhut ana merkezi, mihveri, güneştir. Âlemin nizâm ve intizâmı, güneşe bağlı olduğu için güneş, ilim ve hikmetin arşı olmuştur. Bütün âlem, biiznillah güneşin câzibesiyle nizâm ve intizâm dâiresinde hareket etmekte, güneş dahi câzibe-i Muhammediyye (asm) ile hareket etmektedir. 

         Bu âlemdeki fıtrî kànûnların imâmı güneş olduğu gibi, o güneşin de bir güneşi

Lügat: hâkimiyyet, muhammed, tasarruf, hareket, terbiye, zâhiren, birinc, ediyye, hikmet, mihver, kürsi, âhire