Şerh

âvâzlar, mâtem seslerine inkılâb eder. Kalbde, o ulvî hüzünler yerine, ahbâbın fıkdânıyla ebedî yetîmlikler, Mâlik’in ademiyle nihâyetsiz vahşetler ve sonsuz gurbetler hâsıl olur.”^[1]

         “Eğer o yüksek hakìkatları yakından temâşâ etmek istersen, git fırtınalı bir denizden, zelzeleli bir zemînden sor. “Ne diyorsunuz?” de. Elbette “Yâ Celîl, Yâ Celîl, Yâ Azîz, Yâ Cebbâr” dediklerini işiteceksin. Sonra deniz içinde ve zemîn yüzünde merhamet ve şefkatle terbiye edilen küçük hayvânâttan ve yavrulardan sor. “Ne diyorsunuz?” de. Elbette “Yâ Cemîl, Yâ Cemîl, Yâ Rahîm, Yâ Rahîm” diyecekler.(Hâşiye*) Semâyı dinle. Nasıl “Yâ Celîl-i Zülcemâl” diyor. Ve arza kulak ver. Nasıl “Yâ Cemîl-i Zülcelâl” diyor. Ve hayvânlara dikkat et. Nasıl “Yâ Rahmân, Yâ Rezzâk” diyorlar. Bahardan sor. Bak nasıl “Yâ Hannan, Yâ Rahmân, Yâ Rahîm, Yâ Kerîm, Yâ Latîf, Yâ Atûf, Yâ Musavvir, Yâ Münevvir, Yâ Muhsin, Yâ Müzeyyin” gibi çok esmâyı işiteceksin. Ve insân olan bir insândan sor. Bak nasıl bütün esmâ-i hüsnâyı okuyor ve cephesinde yazılı. Sen de dikkat etsen okuyabilirsin. Gùyâ kâinât, azîm bir mûsika-i zikriyyedir. En küçük nağme, en gür nağamâta karışmakla, haşmetli bir letâfet veriyor. Ve hâkezâ kıyâs et.”^[1]

         “Evvelki yolumuzda bir mâtem-i umûmî, hem vâveylâ-yı mevtî zannolunan o sesler, şimdi yolumuzda birer nevâz u namâz, birer âvâz u niyâz, birer tesbîhe âğâz.

         “Dinle, havadaki demdeme, kuşlardaki civcive, yağmurdaki zemzeme, denizdeki gamgama, raadlardaki rakraka, taşlardaki tıktıka birer ma’nidâr nevâz...

         “Terennümât-ı hava, naarat-ı ra’diye, nağamât-ı emvâc, birer zikr-i azamet. Yağmurun hezecâtı, kuşların seceâtı birer tesbîh-i rahmet, hakìkata bir mecâz.

         “Eşyâda olan asvât, birer savt-ı vücûddur: Ben de varım derler. O kâinât-ı sâkit, birden söze başlıyor: “Bizi câmid zannetme, ey insân-ı boşboğaz!”

Lügat: terennümât, boşboğaz, haşmetli, merhamet, terennüm, demdeme, elbette, gamgama, rakraka, terbiye, zelzele, zemzeme, dikkat, gönder, haşmet, vahşet, şefkat