Şerh

ve azamet-i kudretinden ve saltanat-ı rubûbiyyetinden uzak değildir ki, Cehennem-i Kübrâ’yı elektrik lâmbalarının fabrikasının kazanı hükmüne getirip âhirete bakan semânın yıldızlarını onunla iş’âl etsin; harâret ve kuvvet versin. Ya’nî, âlem-i nûr olan Cennet’ten yıldızlara nûr verip, Cehennem’den nâr ve harâret göndersin. Aynı hâlde o Cehennem’in bir kısmını ehl-i azâba mesken ve mahbes yapsın. Hem bir Fâtır-ı Hakîm ki; dağ gibi koca bir ağacı, tırnak gibi bir çekirdekte saklar. Elbette o Zât-ı Zülcelâl’in kudret ve hikmetinden uzak değildir ki; Küre-i arzın kalbindeki Cehennem-i Suğrâ çekirdeğinde Cehennem-i Kübrâ’yı saklasın.

         “Elhâsıl: Cennet ve Cehennem, şecere-i hilkatten ebed tarafına uzanıp eğilerek giden bir dalın iki meyvesidir. Meyvenin yeri ise, dalın müntehâsındadır. Hem şu silsile-i kâinâtın iki netîcesidir. Netîcelerin mahalleri, silsilenin iki tarafındadır. Süflîsi, sakili aşağı tarafında; nûrânîsi, ulvîsi yukarı tarafındadır. Hem şu seyl-i şuùnâtın ve mahsûlât-ı ma’neviyye-i arziyyenin iki mahzenidir. Mahzenin mekânı ise, mahsûlâtın nev’ine göre, fenâsı altında, iyisi üstündedir. Hem ebede karşı cereyân eden ve dalgalanan mevcûdât-ı seyyâlenin iki havzıdır. Havzın yeri ise, seylin durduğu ve tecemmu’ ettiği yerdedir. Ya’nî habîsâtı ve müzahrefâtı esfelde, tayyibâtı ve sâfîyâtı a’lâdadır. Hem lütuf ve kahrın, rahmet ve azametin iki tecellîgâhıdır.”^[1]   

         “Hâlık-ı Hakîm’in her şeyde gösterdiği hikmet-i âliyye, hattâ tek küçük bir şey’e, çok büyük hikmetleri takmasıyla           tasrîh derecesinde işâret ediyor ki: Küre-i Arz, serseriyâne, bâd-i hevâ azîm bir dâireyi çizmiyor. Belki mühim bir şey etrâfında dönüyor ve meydân-ı ekberin dâire-i muhîtasını çiziyor, gösteriyor ve bir meşher-i azîmin etrâfında gezip, mahsûlât-ı ma’neviyyesini ona devrediyor ki; ileride o meşherde, enzâr-ı nâs önünde gösterilecektir.

        “Demek yirmi beş bin seneye karîb bir dâire-i muhîtanın içinde, rivâyete binâen Şâm-ı Şerîf kıt’ası bir çekirdek hükmünde olarak o dâireyi dolduracak bir meydân-ı haşir bastedilecektir. Küre-i arzın bütün ma’nevî mahsûlâtı, şimdilik perde-i gayb altında olan o meydânın defterlerine ve elvâhlarına gönderiliyor ve ileride meydân açıldığı vakit, sekenesini de yine o meydâna dökecek; o ma’nevî mahsûlâtları da, gàibden şehâdete geçecektir.

Lügat: serseriyâne, bâd-i hevâ, küre-i arz, cehennem, saltanat, tayyibât, şecer(e), cereyân, elbette, fabrika, mahalle, serseri, silsile, udre(t), binâen, gönder, hikmet, hilkat, meşher, silsil, âhiret, âliyye, süflî, âhire