Şerh

demektir. Görünmemeleri ve hissedilmemeleri, perdeli ve nûrsuz ateş olduğu içindir. Küre-i Arzın seyâhat ettiği mesâfe-i azîmede pek çok mahlûkàt var ki, nûrsuz oldukları için görünmezler. Kamer, nûru çekildikçe vücûdunu kaybettiği gibi, nûrsuz çok küreler, mahlûklar gözümüzün önünde olup göremiyoruz.

         “Cehennem ikidir: Biri suğrâ, biri kübrâdır. İleride suğrâ, kübrâya inkılâb edeceği ve çekirdeği hükmünde olduğu gibi, ileride ondan bir menzil olur. Cehennem-i Suğrâ yerin altında, ya’nî merkezindedir. Kürenin altı, merkezidir. İlm-i Tabakàtü’l-Arzca ma’lûmdur ki: Ekseriyâ her otuz üç metre hafriyâtta, bir derece-i harâret tezâyüd eder. Demek merkeze kadar nısf-ı kutr-i Arz, altı bin küsûr kilometre olduğundan, iki yüz bin derece-i harâreti câmi’, ya’nî iki yüz def’a ateş-i dünyevîden şedîd ve rivâyet-i hadîse muvâfık bir ateş bulunuyor. Şu Cehennem-i Suğrâ, Cehennem-i Kübrâ’ya âit çok vezâifi, dünyâda ve Âlem-i Berzâh’ta görmüş ve ehâdîslerle işâret edilmiştir. Âlem-i Âhiret’te, Küre-i Arz nasıl ki sekenesini medâr-ı senevîsindeki meydân-ı haşre döker; öyle de içindeki Cehennem-i Suğrâ’yı dahi Cehennem-i Kübrâ’ya emr-i İlahî ile teslîm eder…

         “Ba’zı rivâyâtın işârâtıyla, âhiretteki Cehennem, bu dünyâmızla münâsebetdârdır. Yazın şiddet-i harâretine  مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ denilmiştir. Demek bu dünyevî küçücük ve sönük akıl gözüyle, o büyük Cehennem görülmez. Fakat ism-i Hakîm’in nûruyla bakabiliriz. Şöyle ki:

         “Arzın medâr-ı senevîsi altında bulunan Cehennem-i Kübrâ, yerin merkezindeki Cehennem-i Suğrâ’yı gùyâ tevkîl ederek ba’zı vezâifini gördürmüş. Kadîr-i Zülcelâl’in mülkü pek çok geniştir. Hikmet-i İlâhiyye nereyi göstermiş ise Cehennem-i Kübrâ oraya yerleşir. Evet, bir Kadîr-i Zülcelâl ve emr-i  كُنْ فَيَكُونُ e mâlik bir Hakîm-i Zülkemâl, gözümüzün önünde kemâl-i hikmet ve intizâm ile Kamer’i Arz’a bağlamış; azamet-i kudret ve intizâm ile Arz’ı Güneş’e rabtetmiş ve Güneş’i seyyârâtıyla berâber Arz’ın sür’at-i seneviyyesine yakın bir sür’at ile ve haşmet-i rubûbiyyetiyle, bir ihtimâle göre Şemsü’ş-şümûs tarafına bir hareket vermiş ve donanma elektrik lâmbaları gibi yıldızları, saltanat-ı rubûbiyyetine nûrânî şâhidler yapmış; onunla saltanat-ı rubûbiyyetini ve azamet-i kudretini göstermiş bir Zât-ı Zülcelâl’in kemâl-i hikmetinden

Lügat: cehennem-i suğrâ, küre-i arz, cehennem, saltanat, dünyevî, hareket, udre(t), ekseri, haşmet, hikmet, menzil, senevî, âhiret, şiddet, âhire