Şerh

gidecek, âhirette Cennet ve Cehennem sûretinde tezâhür edecektir. Güneşin harâreti Cehennem’e, ışığı Cennet’e; küre-i arzın içindeki ateş Cehennem’e, toprağı Cennet’e; geceler Cehennem’e, gündüzler Cennet’e;  kışlar Cehennem’e, bahar ve yazlar Cennet’e; iyi insânlar Cennet’e, kötüler Cehennem’e gidecektir. Hiçbir şey yok olmayacaktır.

Demek bu âlem, tekvînen ve teklîfen ebedî bir âlemin tezgâhıdır, o âlem nâmına çalışıyor ve o âleme mahsûlât yetiştiriyor. Bir sefîne-i Rabbâniyye olan küre-i arz, yirmi dört bin senelik bir mesâfeyi bir senede geçip, meydân-ı haşrin etrâfında dönüyor ve şu dünyâda ma’nevî mahsûlâtını oraya her an döktüğü gibi; kıyâmetten sonra bütün bütün oraya döker. Müellif (ra) bu konuda şöyle buyuruyor:

“Şu kâinâta dikkat edilse görünüyor ki: İçinde iki unsûr var ki, her tarafa uzanmış, kök atmış. Hayır-şer, güzel-çirkin, nef’-zarar, kemâl-noksan, ziyâ-zulmet, hidâyet-dalâlet, nûr-nâr, îmân-küfür, tâat-isyân, havf-muhabbet gibi âsârlarıyla, meyveleriyle şu kâinâtta ezdâd birbiriyle çarpışıyor. Dâimâ tegayyür ve tebeddülâta mazhar oluyor. Başka bir âlemin mahsûlâtının tezgâhı hükmünde çarkları dönüyor. Elbette o iki unsûrun birbirine zıd olan dalları ve netîceleri, ebede gidecek; temerküz edip birbirinden ayrılacak. O vakit, Cennet-Cehennem sûretinde tezâhür edecektir. Mâdem âlem-i bekà, şu âlem-i fenâdan yapılacaktır. Elbette anâsır-ı esâsiyyesi, bekàya ve ebede gidecektir.

“Evet, Cennet-Cehennem, şecere-i hilkatten ebed tarafına uzanıp eğilerek giden dalının iki meyvesidir ve şu silsile-i kâinâtın iki netîcesidir ve şu seyl-i şuùnâtın iki mahzenidir ve ebede karşı cereyân eden ve dalgalanan mevcûdâtın iki havzıdır ve lütuf ve kahrın iki tecellîgâhıdır ki; dest-i kudret bir hareket-i şedîde ile kâinâtı çalkaladığı vakit, o iki havuz münâsîb maddelerle dolacaktır.”^[1]

Mektûbât adlı eserde ise şöyle buyruluyor:

         “Cehennem’in yeri, ba’zı rivâyâtla “Tahte’l-Arz” denilmiştir. Başka yerlerde beyân ettiğimiz gibi; Küre-i Arz, hareket-i seneviyyesiyle ileride mecmâ-ı haşir olacak bir meydânın etrâfında bir dâire çiziyor. Cehennem ise, Arzın o medâr-ı senevîsi altındadır

Lügat: küre-i arz, tebeddülât, cehennem, muhabbet, tebeddül, tegayyür, temerküz, şecer(e), cereyân, elbette, hareket, silsile, udre(t), dikkat, hilkat, senevî, silsil, tezgâh, âhiret, çirkin, âhire