Şerh

“(Göklerde ve yerlerde bulunanlarla, havada kanatlarını çırparak saf saf uçan kuşların Allâh’ı tesbîh ettiklerini görmez misin? Bunların her birisi namazını, duâsını ve tesbîhini bilmektedir.) Vazîfe sûretinde ubûdiyyetleri vardır. Ellâh’ın kendilerine verdiği vazîfeyi aslâ terk etmezler. (Allâh, onların yapmakta olduklarını hakkıyla bilir.)”^[1]

إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَاْلاَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمٰنِ عَبْدًا

“(Göklerde ve yerde olan şeylerin hepsi, Rahmân’a kul olarak vücûda gelmiş mahlûkàttan başka bir şey değildir.) Bunların hepsi, Allâhu Teâlâ’nın emrine boyun eğmiş, itâatkâr kullardır. O’nun varlığını ve birliğini tasdîk etmişler, O’nun rubûbiyyetini kabûl edip O’na ilticâ etmektedirler, O Ma’bûd-i Bilhakka kul olmakla iftihâr etmektedirler. “^[2]

Âyet-i kerîmelerinin ifâdesiyle; kâinâtta olan her şey, Cenâb-ı Hakkı zikir ve tesbîh etmektedir. Her biri kendisine mahsûs bir ibâdetle meşgùldür. Yapılan bu zikirler, bu ibâdetler boşa mı gidiyor? Hayır, hiçbiri boşa gitmiyor. Cennet’e gidiyor, kendisine göre Cennet’te bir makàm alıyor. Teklîfi ibâdetler gibi tekvînî ibâdetler de boşa gitmez, mutlâka Cennet’te bir fâideye medâr olur. Cennet’te bağ ve bahçe sûretinde ehl-i îmâna ihsân edilir. Müellif (ra) şöyle buyuruyor:

         “Evet, âlem-i süflînin ma’nevî tezgâhları ve küllî kànûnları, avâlim-i ulviyyededir. Ve mahşer-i masnûât olan küre-i arzın hadsiz mahlûkàtının netâic-i a’mâlleri ve cin ve insin semerât-ı ef’âlleri, yine avâlim-i ulviyyede temessül eder. Hattâ hasenât Cennet’in meyveleri sûretine, seyyiât ise Cehennem’in zakkùmları şekline girdikleri, pek çok emârât ve pekçok rivâyâtın şehâdeti ile ve hikmet-i kâinâtın ve ism-i Hakîm’in iktizâsıyla berâber, Kur’ân-ı Hakîm’in işârâtı gösteriyor. Evet, zemînin yüzünde kesret o kadar intişâr etmiş ve hilkat o kadar teşa’ub etmiş ki, bütün kâinâtta münteşir umûm masnûâtın pekçok fevkinde ecnâs-ı mahlûkàt ve esnaf-ı masnûât, küre-i zemînde bulunur, değişir; dâimâ dolup boşalır. İşte, şu cüz’iyyât ve kesretin menba’ları, ma’denleri elbette küllî kànûnlar ve küllî tecelliyyât-ı esmâiyedir ki; o küllî kànûnlar,

Lügat: âlem-i süflî, küre-i arz, cehennem, temessül, elbette, semerât, hadsiz, hikmet, hilkat, tezgâh, dilir, fâide, küllî, süflî