Şerh

Müellif (ra), eşyânın yaratılmasındaki bu üç kısım hikmetleri şöyle îzâh etmektedir:

“Evet, her şeyin vücûdunun müteaddid gàyeleri ve hayâtının müteaddid netîceleri vardır. Ehl-i dalâletin tevehhüm ettikleri gibi dünyâya, nefislerine bakan gàyelere münhasır değildir. Tâ, abesiyyet ve hikmetsizlik içine girebilsin. Belki her şeyin gàyât-ı vücûdu ve netâic-i hayâtı üç kısımdır:

         “Birincisi ve en ulvîsi, Sâni’ine bakar ki; o şeye taktığı hârika-i san’at murassaâtını, Şâhid-i Ezelî’nin nazarına resm-i geçit tarzında arzetmektir ki, o nazara bir ân-ı seyyâle yaşamak kâfî gelir. Belki vücûda gelmeden, bilkuvve niyyet hükmünde olan isti’dâdı yine kâfîdir. İşte seriü’z-zevâl latîf masnûât ve vücûda gelmeyen, ya’nî sünbül vermeyen birer hârika-i san’at olan çekirdekler, tohumlar şu gàyeyi bitamâmiha verir. Fâidesizlik ve abesiyyet onlara gelmez. Demek her şey hayâtıyla, vücûduyla Sâni’inin mu’cizât-ı kudretini ve âsâr-ı san’atını teşhîr edip, Sultân-ı Zülcelâl’in nazarına arzetmek birinci gàyesidir.

         “İkinci kısım gàye-i vücûd ve netîce-i hayât, zîşuùra bakar. Ya’nî her şey, Sâni’-ı Zülcelâl’in birer mektûb-i hakàik-nümâ, birer kasîde-i letâfetnümâ, birer kelime-i hikmet-edâ hükmündedir ki; melâike ve cin ve hayvânın ve insânın enzârına arzeder, mütâleaya da’vet eder. Demek ona bakan her zîşuùra, ibret-nümâ bir mütâleagâhtır.

         “Üçüncü kısım gàye-i vücûd ve netîce-i hayât, o şeyin nefsine bakar ki; telezzüz ve tenezzüh ve bekà ve râhatla yaşamak gibi cüz’î netîcelerdir. Meselâ: Azîm bir sefîne-i sultâniyyede bir hizmetkârın dümencilik ettiğinin gàyesi; sefîne i’tibâriyle yüzde birisi kendisine, ücret-i cüz’iyyesine âit…  Doksan dokuzu sultâna âit olduğu gibi; her şeyin nefsine ve dünyâya âit gàyesi bir ise, Sâni’ine âit doksan dokuzdur. İşte bu taaddüd-i gàyâttandır ki; birbirine zıd ve münâfî görünen hikmet ve iktisâd, cûd u sehâ ve bilhassa nihâyetsiz sehâ ile sırr-ı tevfîki şudur ki: Birer gàye nokta-i nazarında cûd u sehâ hükmeder, ism-i Cevvâd tecellî eder. Meyveler, hubûblar; o tek gàye nokta-i nazarında bigayr-ı hisâbdır. Nihâyetsiz cûdu gösteriyor. Fakat umûm gàyeler nokta-i nazarında; hikmet hükmeder, ism-i Hakîm tecellî eder. Bir ağacın ne kadar meyveleri var, belki her meyvenin o kadar gàyeleri vardır ki; beyân ettiğimiz üç kısma tefrîk edilir. Şu umûm gàyeler, nihâyetsiz bir hikmeti ve iktisâdı gösteriyor.

Lügat: nokta-i nazar, resm-i geçit, hizmetkâr, bilkuvve, telezzüz, tenezzüh, tevehhüm, taaddüd, udre(t), birinc, hikmet, hizmet, hârika, kelime, teaddi, dilir, fâide