Metin

mevcûd, husûsan zîhayât olanların, beş tabaka ayrı ayrı hikmetleri ve gàyeleri var. Nasıl ki, meyvedâr bir ağaç, birbirinin üstündeki dalları semere verir. öyle de, herbir zîhayâtın, beş tabaka muhtelif gàyeleri bulunur ve hikmetleri var. 

      Ey insân-ı fânî! Senin cüz’î bir çekirdek hükmündeki kendi hakìkatını, meyvedâr bir şecere-i bâkìyeye inkılâb etmesini ve Beş İşârette gösterilen on tabaka meyvelerini ve on nev’i gàyelerini elde etmesini istersen, hakìkì îmânı elde et. Yoksa bütün onlardan mahrûm kalmakla berâber, o çekirdek içinde sıkışıp çürüyeceksin.

Şerh

(İKİNCİ MEBHAS: Onuncu Söz’ün Onuncu Hakìkatı’nda denildiği gibi, bir ağacın ne kadar meyveleri ve çiçekleri vardır; her bir meyvenin, herbir çiçeğin o kadar gàyeleri, hikmetleri vardır.) Bir ağaç ne kadar meyve ve çiçek verirse, her bir meyvenin ve her bir çiçeğin de o kadar gàye ve hikmetleri vardır. O gàye ve hikmetler, lâ yuad velâ yuhsâdır. Ya’nî hesâb edilemeyecek kadar çoktur. Müellif (ra), mevcûdâtın yaradılışına âit o hadsiz hikmet ve gàyelerin en mühimlerinden üçünü zikrediyor:

(Ve o hikmetler üç kısımdır:

Bir kısmı Sâni’a bakar, esmâsının nakışlarını gösterir.

Bir kısmı zîşuùrlara bakar ki, onların nazarlarında kıymetdâr mektûbât ve ma’nidâr kelimâttır.

Bir kısmı kendi nefsine ve hayâtına ve bekàsına bakar ve insâna fâideli ise insânın menfaatine göre hikmetleri vardır.) Bu İkinci Mebhas’ta mevcûdât-ı âlemin yaradılış gàyesi üç kısımda îzâh ediliyor:

Birincisi: Sâni’a bakar. Cenâb-ı Hak, bin bir isminin nakışlarını her bir mevcûd üzerinde seyreder. 

İkincisi: Zîşuùr olan ins, cin ve meleğe bakar. Her bir mevcûd, zîşuùr olanların nazarında gàyet ma’nidâr birer kelime-i kudrettir. Zîşuùrlar, onu mütâlea ederler.

            Üçüncüsü: Her şeyin kendi nefsine, hayâtına ve bekàsına ve insâna fâideli ise, insânın menfaatine bakar.

Lügat: semer(e), şecer(e), menfaat, udre(t), birinc, hadsiz, hikmet, kelime, fâide