Şerh

Zıd gibi görünen nihâyetsiz hikmet, nihâyetsiz cûd ile sehâ ile içtimâ ediyor. Meselâ: Asker ordusunun bir gàyesi, te’mîn-i asâyiştir. Bu gàyeye göre ne kadar asker istersen var ve hem pek fazladır. Fakat hıfz-ı hudûd ve mücâhede-i a’dâ gibi sâir vazîfeler için, bu mevcûd ancak kâfî gelir. Kemâl-i hikmetle müvâzenededir. İşte hükûmetin hikmeti, haşmet ile içtimâ ediyor. O hâlde, o askerlikte fazlalık yoktur denilebilir.”^[1]        

         Lem’alar adlı eserde ise bu konu ile alâkalı olarak şöyle buyruluyor:

         “Her şeyin hikmet-i vücûdu ve gàye-i fıtratı ve fâide-i hilkatı ve netîce-i hayâtı üçer nev’idir:

         “Birinci nev’i, kendine ve insâna ve insânın maslahatlarına bakar.

         “İkinci nev’i, daha mühimdir ki: Her şey, umûm zîşuùr mütâlea edebilecek ve Fâtır-ı Zülcelâl’in cilve-i esmâsını bildirecek birer âyet, birer mektûb, birer kitâb, birer kaside hükmünde olarak ma’nâlarını hadsiz okuyucularına ifâde etmesidir.

         “Üçüncü nev’i ise, Sâni’-ı Zülcelâl’e âittir, ona bakar. Her şeyin fâidesi ve netîcesi kendine bakan bir ise, Sâni’-ı Zülcelâl’e bakan yüzlerdir ki, Sâni’-ı Zülcelâl kendi acâib-i san’atını kendisi temâşâ eder; kendi cilve-i esmâsına, kendi masnûâtında bakar. Bu a’zamî üçüncü nev’ide, bir sâniye kadar yaşamak kâfîdir.

           Hem her şeyin vücûdunu iktizâ eden bir sırr-ı Kayyûmiyyet var ki, Üçüncü Şuâ’da îzâh edilecek.

         “Bir zamân tılsım-ı kâinât ve muammâ-yı hilkat cilvesiyle mevcûdâtın hikmetlerine ve fâidelerine baktım, dedim: ‘Acabâ bu eşyâ neden böyle kendini gösteriyorlar, çabuk kaybolup gidiyorlar? Onların şahsına bakıyorum; muntazam, hikmetli giyinmiş, giydirilmiş, süslendirilmiş, sergiye temâşâgâha gönderilmiş. Hâlbuki bir iki günde, belki bir kısmı birkaç dakìkada kaybolup; fâidesiz boşuboşuna gidiyorlar. Bu kısa zamânda bize görünmelerinden maksad nedir?’ diye çok merak ediyordum. O zamân mevcûdâtın, husûsan zîhayâtın dünyâ dershânesine gelmelerinin mühim bir hikmetini lütf-i İlahî ile buldum. O da şudur: Her şey, husûsan zîhayât, gàyet ma’nidâr bir kelime, bir mektûb, bir kasîde-i Rabbânîdir; bir i’lânnâme-i İlâhî’dir. Umûm zîşuùrun mütâleasına mazhar olduktan ve hadsiz mütâleacılara ma’nâsını ifâde ettikten sonra, lafzı ve hurûfu hükmündeki sûret-i cismâniyyesi kaybolur.

Lügat: maslahat, muntazam, hükûmet, birinc, gönder, hadsiz, haşmet, hikmet, hilkat, kaside, kelime, sid(e), fâide