İKİNCİ MEBHAS: Onuncu Söz’ün Onuncu Hakìkatı’nda denildiği gibi, bir ağacın ne kadar meyveleri ve çiçekleri vardır; her bir meyvenin, herbir çiçeğin o kadar gàyeleri, hikmetleri vardır.

Ve o hikmetler üç kısımdır:

Bir kısmı Sâni’a bakar, esmâsının nakışlarını gösterir.

Bir kısmı zîşuùrlara bakar ki, onların nazarlarında kıymetdâr mektûbât ve ma’nidâr kelimâttır.

Bir kısmı kendi nefsine ve hayâtına ve bekàsına bakar ve insâna fâideli ise insânın menfaatine göre hikmetleri vardır.

İşte herbir mevcûdun böyle kesretli gàyeleri bulunduğunu bir vakit düşünürken, hâtırıma Arabî tarzda ve gelecek “Beş İşaret”in esâsâtına nota hükmünde olarak, küllî gàyelere işâret eden şu fıkralar gelmiştir:

‌وَ هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتُ الْجَلِيلَةُ مَظَاهِرُ سَيَّالَةٌ وَ مَرَايَا جَوَّالَةٌ لِتَجَدُّدِ تَجَلِّيَاتِ اَنْوَارِ اِيجَادِهِ سُبْحَانَهُ بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ اْلاِعْتِبَارِيَّةِ‌. ‌اَوَّلاً : مَعَ اِسْتِحْفَاظِ الْمَعَانِى الْجَمِيلَةِ وَ الْهُوِيَّاتِ الْمِثَالِيَّةِ‌. ‌وَ ثَانِيًا : مَعَ اِنْتَاجِ الْحَقَائِقِ الْغَيْبِيَّةِ وَ النُّسُوجِ اللَّوْحِيَّةِ‌. ‌وَ ثَالِثًا : مَعَ نَشْرِ الثَّمَرَاتِ اْلاُخْرَوِيَّةِ وَ الْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ‌. ‌وَ رَابِعًا : مَعَ اِعْلاَنِ التَّسْبِيحَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ اِظْهَارِ الْمُقْتَضَيَاتِ اْلاَسْمَائِيَّةِ‌ ‌وَ خَامِسًا : لِظُهُورِ الشُّؤُنَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَ الْمَشَاهِدِ الْعِلْمِ

‌اَوَّلاً : مَعَ اِسْتِحْفَاظِ الْمَعَانِى الْجَمِيلَةِ وَ الْهُوِيَّاتِ الْمِثَالِيَّةِ‌.

‌وَ ثَانِيًا : مَعَ اِنْتَاجِ الْحَقَائِقِ الْغَيْبِيَّةِ وَ النُّسُوجِ اللَّوْحِيَّةِ‌.

‌وَ ثَالِثًا : مَعَ نَشْرِ الثَّمَرَاتِ اْلاُخْرَوِيَّةِ وَ الْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ‌.

‌وَ رَابِعًا : مَعَ اِعْلاَنِ التَّسْبِيحَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ اِظْهَارِ الْمُقْتَضَيَاتِ اْلاَسْمَائِيَّةِ‌

‌وَ خَامِسًا : لِظُهُورِ الشُّؤُنَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَ الْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ‌‌

     İşte bu beş fıkrada, gelecekte bahsedeceğimiz işârâtın esâsâtı var. Evet, herbir