Şerh

Sâlisen: Zîhayât cisimlerin zerrâtı içinde çekirdek ve tohumdaki gibi bir kısım zerreler öyle ma’nevî bir nûra, bir letâfete, bir meziyyete mazhar oluyorlar ki; sâir zerrelere ve o koca ağaca bir rûh, bir sultân hükmüne geçer. İşte azîm bir ağacın bütün zerrâtı içinde bir kısım zerrelerin şu mertebeye çikmâları, o ağacın tabaka-i hayâtında çok devirleri ve nâzik vazîfeleri görmesiyle olduğundan gösteriyor ki: Sâni’-ı Hakîm’in emriyle vazîfe-i fıtrat içinde zerrâtın enva’-ı harekâtına göre onlara tecellî eden esmânın hesâbına ve şerefine olarak birer ma’nevî letâfet, birer ma’nevî nûr, birer makàm, birer ma’nevî ders almalarını gösteriyor.

Elhâsıl: Mâdem Sâni’-ı Hakîm her şey için o şeye münâsîb bir nokta-i kemâl ve ona lâyık bir mertebe-i feyz-i vücûd ta’yîn edip ve o şeye, o nokta-i kemâle sa’y edip gitmek için bir isti’dâd vererek ona sevk ediyor ve bütün nebâtât ve hayvânâtta şu kànûn-i rubûbiyyet cârî olmakla berâber, cemâdâtta dahî câridir ki; âdî toprağa, elmas derecesine ve cevâhir-i âliye mertebesine bir terakkìyât veriyor ve şu hakìkatta muazzam bir “Kànûn-i Rubûbiyyet”in ucu görünüyor.”^[1]

Hem i’tirâz bir haktan ileri gelir. Mevcûdâtın Allâh’a karşı bir hakkı yoktur ki; Ona karşı hak da’vâ etsin. Zîrâ semâvât ve arzın ve içlerindeki her şeyin mülkü O’nundur. Bütün mevcûdât, hem O’nun mülkü, hem de memlûküdür. Dünyâ saltanatı O’nun olduğu gibi; âhiret saltanatı da O’nundur. Burada tasarruf ettiği gibi; orada da tasarruf eder. Bu husûs Kur’ân-ı Kerîm’in pek çok âyet-i kerîmesinde ifâde edilmiştir.^[2] Meselâ; Mâide Sûresinin 120. âyet-i kerîmesinde bu hakìkat şöyle ifâde edilmektedir:

لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَاْلأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ ۚ وَهُوَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ 

“(Göklerin ve yerin ve içlerindeki her şeyin mülkü) saltanatı ve hükümranlığı (Allahu Teâlâ’nındır. Ve O her şeye hakkıyla kàdirdir.)”

Mâdem mülkün sâhibi Cenâb-ı Hak’tır. Hem mâdem

Lügat: hükümran, meziyyet, saltanat, sâlis(e), tasarruf, harekât, mertebe, muazzam, sâlisen, âhiret, cisim, nâzik, sinin, âhire, âliye