Şerh

şöyle buyuruyor:

“Evet, Cenâb-ı Hak, her şey için bir nokta-i kemâl ta’yîn etmiştir. Ve o noktayı elde etmek için o şeye bir meyil vermiştir. Her şey o nokta-i kemâle doğru hareket etmek üzere, sanki ma’nevî bir emîr almış gibi muntazaman o noktaya müteveccihen hareket etmektedir. Esnâ-yı harekette onlara yardım eden ve mâni’lerini def’eden, şübhesiz Cenâb-ı Hakk’ın terbiyesidir.”^[1]

Sözler adlı eserde ise şöyle deniliyor:

“Tahavvülât-ı zerrâtın ve zîhayât cisimlerde zerrât harekâtının binler hikmetlerinden bir hikmeti dahi, zerreleri nûrlandırmaktır ve âlem-i uhreviyye binâsına lâyık zerreler olmak için, hayâttâr ve ma’nidâr olmaktır. Gùyâ cism-i hayvânî ve insânî hattâ nebâtî; terbiye dersini almak için gelenlere bir misâfirhâne, bir kışla, bir mekteb hükmündedir ki; câmid zerreler ona girerler, nûrlanırlar. Âdeta bir ta’lîm ve ta’lîmata mazhar olurlar, letâfet peydâ ederler. Birer vazîfeyi görmekle âlem-i bekàya ve bütün eczâsıyla hayâttâr olan dâr-ı âhirete zerrât olmak için liyâkàt kesbederler.

Suâl: Zerrâtın harekâtında şu hikmetin bulunması ne ile bilinir?

Elcevâb: Evvelâ, bütün masnûâtın bütün intizâmâtıyla ve hikmetleriyle sâbit olan Sâni’ın hikmetiyle bilinir. Çünkü en cüz’î bir şeye küllî hikmetleri takan bir hikmet; seyl-i kâinâtın içinde en büyük faâliyyet gösteren     ve hikmetli nakışlara medâr olan harekât-ı zerrâtı hikmetsiz bırakmaz. Hem en küçük mahlûkàtı, vazîfelerinde ücretsiz, maaşsız, kemâlsiz bırakmayan bir hikmet, bir hâkimiyyet; en kesretli ve esâslı me’mûrlarını, hizmetkârlarını nûrsuz, ücretsiz bırakmaz.

Sâniyen: Sâni’-ı Hakîm, anâsırı tahrîk edip tavzîf ederek (onlara bir ücret-i kemâl hükmünde) ma’deniyyât derecesine çıkarmasıyla ve ma’deniyyâta mahsûs tesbîhâtları onlara bildirmesiyle ve ma’deniyyâtı tahrîk ve tavzîf edip nebâtât mertebe-i hayâtiyyesinin makàmını vermesiyle ve nebâtâtı rızk ederek tahrîk ve tavzîf ile hayvânât mertebe-i letâfetini onlara ihsân etmesiyle ve hayvânâttaki zerrâtı tavzîf edip rızk yoluyla hayât-ı insâniye derecesine çıkarmasıyla ve insânın vücûdundaki zerrâtı süze süze tasfiye ve taltîf ederek tâ dimağın ve kalbin en nâzik ve latîf yerinde makàm vermesiyle bilinir ki; harekât-ı zerrât hikmetsiz değil, belki kendine lâyık bir nev’i kemâlâta koşturuluyor.

Lügat: hâkimiyyet, muntazaman, tahavvülât, hizmetkâr, muntazam, tahavvül, hareket, harekât, mertebe, tasfiye, terbiye, hikmet, hizmet, âhiret, âliyye, cisim, dimağ, küllî, nâzik, sinin, vülât, âhire, şübhe