Şerh

hakkı yoktur. Zîrâ mevcûdât tekàmül ettiği için ücretini peşînen almıştır. Bu âlemdeki tebeddül ve teğayyürâtın sebebi, tekàmüldür. Cenâb-ı Hak, mevcûdât-ı âlemi, tekàmül kànûnuna tâbi’ tutmuş. O mevcûdâtı kemâle kavuşturmak için bu âlemi çalkalandırıyor.

İkincisi: Cenâb-ı Hak, bu kâinâttaki faâliyyetten hem kendisi bizzât bir lezzet-i mukaddese alır, hem de mazharların memnûniyyetlerinden kendisine mahsûs ayrı bir lezzet-i mukaddese alır. 

Üçüncüsü: Kâinât zevâl ve fenâya gitmiyor. Zîrâ bu mevcûdât evvelâ; dâire-i ilimde mevcûd idi. Sâniyen, Kàdir-i Mutlâk, kudretiyle o ilmi vücûdlara vücûd-i hâricî giydirerek şehâdet âlemine çıkardı. Salisen; ölüm ile onları dâire-i kudretten tekrâr dâire-i ilme alır. Rabian; haşir sabahında ise onları tekrâr dâire-i ilimden dâire-i kudrete çıkarır. Dâr-ı âhirette ise, zerreden arşa kadar bütün mevcûdâtı bekàya mazhar edip dâimî bir sûrette dâire-i kudrette bırakır. Mâdem esmâ-i İlâhiyye bâkìdirler. O bâkì olan esmâ-i İlâhiyye, mazharlarının da bâkì olması için onları hâlden hâle, tavırdan tavra geçiriyor.

Dördüncüsü: Cenâb-ı Hakk’ın mütenevvi’ esmâsı vardır. O mütenevvi’ esmâsının mütenevvi’ tecelliyyâtı vardır. O mütenevvi’ tecelliyyât ise, mütenevvi’ mahlûkàtı netîce vermiştir. Demek tenevvü’-i tecelliyyât-ı esmâ, tenevvü’-i mahlûkàta sebeb olmuştur. İşte bu sırdan dolayı âlem, tebeddül ve teğayyüre tâbi’ tutulmuştur.

Beşincisi: Allâh, Vâcibü’l-Vücûd’dur. Bütün mevcûdât, mümkinü’l-vücûddur. O Vâcibü’l-vücûd ismi, nihâyetsiz vücûdları ister. Âdetâ Vâcibü’l-Vücûd ünvânı sonsuz bir hazîne gibi olup hadsiz vücûdlar o hazîneden akıp geliyor. Bunun için O Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd bir kısım mevcûdâtı vücûda mazhar eder, daha sonra onları götürüp yerlerine yenilerini getirir. Bu hâl böyle devâm eder gider. O Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd, mevcûdâtı ayrı ayrı hayât mertebelerine mazhar eder, hâlden hâle, tavırdan tavra geçirir. Demek Vâcibü’l-Vücûd ünvânı, dâimî bir sûrette faâliyyet ve harekâtı, tebeddülât ve teğayyürâtı, teceddüdât ve tahavvülâtı iktizâ eder.

Dünyânın üç yüzü vardır:

Lügat: tahavvülât, tebeddülât, mukaddes, tahavvül, tebeddül, teceddüd, harekât, kaddese, mertebe, udre(t), götürü, hadsiz, rabian, âhiret, âliyye, vâcib, vülât, âhire