Şerh

Ancak bu iki fâide, o anda göz önünde görünmüyor. Ne zamân elbise biterse; o zamân usta, san’atını görmekle lezzet aldığı gibi; ücretini almakla da lezzet alır. Modellik yapan adama gelince; o da elbiseyi giymekle ve ücretini almakla lezzet alır. Fakat ilk anda, bu iki menfaat saklıdır. Bu menfaatleri derketmeyen bir insân, ilk anda der ki; “Bu fuzûlî bir iştir. Usta, bu adamı niçin bu kadar râhatsız ediyor?” Elbette bu adamın bu husûstaki fikri yanlıştır.

(Aynen öyle de: Sâni’-ı Zülcelâl herbir nev’i mevcûdâtın mâhiyyetini birer model ittihâz ederek) kabûl ederek (ve nukùş-i esmâsıyla) isimlerinin nakışlarıyla (kemâlât-ı san’atını göstermek için; herbir şey’e, husûsan zîhayâta, duygularla murassa’ bir vücûd libâsını giydirerek, üstünde kalem-i kazâ ve kaderle nakışlar yapar; cilve-i esmâsını gösterir. Herbir mevcûda dahi, ona lâyık bir tarzda bir ücret olarak; bir kemâl, bir lezzet, bir feyz veriyor.

 مَالِكُ الْمُلْكِ يَتَصَرَّفُ فِى مُلْكِهِ كَيْفَ يَشَاءُ ) “Mülk sâhibi, mülkünde istediği gibi tasarruf eder.” Bu cümle, akàid ilminde bir kànûndur. (Sırrına mazhar olan o Sâni’-ı Zülcelâl’e karşı hiçbir şey’in hakkı var mıdır ki, desin: “Bana zahmet veriyorsun. Benim istirâhatımı bozuyorsun.” Hâşâ!) Aynen bu misâl gibi şu kâinât, bir cihette bir terzihâneye benzer. Hâlık-ı kâinât ise, şu kâinât terzihânesinin ustası ve Sâni’ı’dır. Mahlûkàtın, bâhusûs her bir zîhayâtın mâhiyyeti birer model, vücûdu ise birer elbisedir. Esmâ-i İlâhiyyenin tecellîsi ile her bir otun, her bir hayvânın ve her bir insânın vücûdu tebeddülât ve tegayyürâta ma’rûz kalması, zevâl ve fenâya gitmesi, iki yönlü bir fâideyi netîce verir:

Biri: Sâni-ı âlem, kendi san’atını o modeller üzerinde bizzât kendisi seyretmesi ve bundan kendisine mahsûs bir lezzet almasıdır.

Diğeri: Mevcûdâtın tekâmülüdür.

Fakat nev’-i beşer zâhirperest olduğu için, mevcûdât-ı âlemin ma’rûz kaldığı o tebeddül ve teğayyürdeki bu hikmetleri derkedemiyor. Derkedemeyince de mevt ve fenâya, zevâl ve firâka, musîbet ve meşakkate i’tirâz ediyor.

 Evet, Sâni-ı Zülcelâl, her bir mevcûdun mâhiyyetini birer model gibi yapıp nukùş-i esmâsını göstermek için pek çok hâlât içinde değiştiriyor. Meselâ; ana

Lügat: tebeddülât, meşakkat, tasarruf, tebeddül, tegayyür, elbette, menfaat, tekâmül, bit(e), hikmet, fâide, sinin