Şerh

Demek insânın ameli teklîfi olarak bu dünyâda ekiliyor. İnsân, haşir meydânına mahsûlât gönderiyor. Sen de ekilmişsin. Her bir kâfîr, Cehennem için ekildiği gibi; her bir mü’min de Cennet için ekilmiştir. Her insânın teklîfi olarak yaptığı her amel, hayır ise Cennet’te, şer ise Cehennem’de mahsûlât verir. Bu da dünyânın ikinci yüzüdür. Dünyâya böyle baktınsa, bu yüzde de fenâ ve zevâl olmadığını görürsün. (Bu yüzde dahi mevt ve zevâl değil, belki hayât ve bekà cilveleri var.)

Ehl-i âhiret, her şeye âhiret hesâbına baktığından âlemde zevâl ve firâkı, mevt ve fenâyı görmüyor ve düşünmüyor. Onun nazarında ölüm, ebedî bir âleme intikàldir.

Dünyânın (Üçüncü Yüzü: fânîlere, ya’nî bizlere bakar ki; fânîlerin ve ehl-i hevesâtın ma’şûkası) âşık olunan (ve ehl-i şuùrun ticâretgâhı ve vazîfedârların meydân-ı imtihânlarıdır.)

كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلاَّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

“O’nun zâtından başka her şey yok olacaktır. Hüküm O’nundur ve O’na döndürüleceksiniz.”^[1]

Âyetinin sarâhatiyle; her şey helâk olacaktır. Ancak âhirete ve esmâ-i İlâhiyyeye bakan yüz helâke gitmez. Çünkü her iki yüz de Allâh’a bakıyor. Dünyâya bakan yüz ise fânîdir.  Müellif (ra), mezkûr âyet-i kerîmenin tefsîrinde şöyle buyurmaktadır:        

         “Her şey nefsinde ma’nâ-yı ismiyle fânîdir, mefkùddur, hâdistir, ma’dûmdur. Fakat ma’nâ-yı harfiyle ve Sâni’-ı Zülcelâl’in esmâsına âyinedârlık cihetiyle ve vazîfedârlık i’tibâriyle şâhiddir, meşhûddur, vâciddîr, mevcûddur.”^[2]

Dünyânın fânî yüzü ise, üç kısma ayrılır: 

Birinci Kısım: Ehl-i hevesâtın ma’şûkası ve ehl-i gafletin mel’abegâhıdır. Ehl-i

Lügat: ehl-i gaflet, cehennem, birinc, gönder, mezkûr, âhiret, ciddî, hâdis, âhire