Şerh

böyle tahlîl eder. Cenâb-ı Hak, Cennet ve Cehennem’in nümûnelerini karıştırmış, ismini dünyâ koymuş. O hâlde lütuflara bakarak Cennet’i, kahırlara bakarak Cehennem’i hâtırla. Teklîfî olarak da îmân ve amel-i sâlih, Cennet’in nümûnesi; küfür, şirk, dalâlet, günâhlar ise Cehennem’in nümûnesidir.

Dünyâ âhiretin tarlasıdır. Burada hem insânın amelleri ekilir, hem de bütün mevcûdât ekilir. Haşirde ise harman edilir. Cennet’in mahsûlâtı Cennet’e, Cehennem’in mahsûlâtı ise Cehennem’e gönderilir. Meselâ; gündüzler Cennet’e, geceler Cehennem’e; baharlar Cennet’e, kışlar Cehennem’e; sâlih insânlar Cennet’e, fâcir insânlar Cehennem’e; güneşin ışığı Cennet’e, harâreti ise Cehennem’e, güzel kokular Cennet’e, pis kokular Cehennem’e, güzel manzaralar Cennet’e, çirkin manzaralar Cehennem’e akıp gidiyor. Bu mevcûdât, Cennet ve Cehennem’den gelmiş, dünyâ denilen bu mezraada ekiliyor, haşir meydânına mahsûlâtını döküyor. Kıyâmet gününde mahşer denilen beyderde tasfiye edilip yararlı maddeler Cennet’e, zararlı maddeler ise Cehennem’e dökülür. Hem tekvînî, hem de teklîfî olarak Cennet ve Cehennem mahsûlleri bir tarafa ayrılır. Böylece zıtların cevelengâhı olan bu dünyâ, âhiret denilen âlemde tasfiye edilerek Cennet veyâ Cehennem’de karâr kılmak sûretiyle vazîfesini îfâ etmiş olur. Müellif (ra), bu konuda şöyle buyuruyor:        

“Demek, şübhesiz dünyâ bir mezraadır. Mahşer ise bir beyderdir, harmandır. Cennet, Cehennem ise birer mahzendir.”^[1]

         “Mâdem benî-Âdem kâinâtın semeresidir. Nasıl ki, bir harmanda başaklar döğülür; tasfiye netîcesinde semereler istibkà ve iddihâr edilir. Binâenaleyh haşir meydânı da bir harmandır. Kâinâtın başak ve semeresi olan benî Âdemi intizâr etmektedir.”^[2]

O gün mücrimlere tevbih sûretinde “Haydi Cehennem’e gidin.” denilir. Muttakìlere ise; tebşir sûretinde “Haydi Cennet’e girin.” fermân edilir. O gün

وَاُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ

Lügat: amel-i sâlih, binâenaleyh, cehennem, semer(e), manzara, tasfiye, binâen, gönder, tevbih, âhiret, çirkin, dilir, âhire, şübhe