kendi aklına göre değil, vahy-i İlâhî’ye göre bir düşünceye sâhib olsa, bu durumda o insân, sevdiği ve acıdığı her şeye karşı bir visâl kapısını bulur. Zîrâ Vâcibü’l-Vücûd ünvânıyla müsemmâ bir Zât’ı bulan, hadsiz envâr-ı vücûda mazhar olur. Her şeyle bir irtibât peydâ eder. Böyle bir insân, “Ben Vâcibü’l-Vücûd bir Zât’ın vücûd sıfatının gölgesiyim, âyinesiyim. Bütün mevcûdât da o vücûd sıfatının gölgesi ve âyinesidir. Bu noktada zevâl ve firâk yoktur.” diye inanır, böylece hadsiz bir envâr-ı vücûd bulur. Zîrâ Allâh’ın, verdiği vücûdu geri alması âdeti değildir ki, firâk ve zevâl ebedî yokluğa sebeb olsun ve bundan hadsiz bir elem vücûda gelsin. Demek mevcûdât, ma’nâ-yı ismiyle fânîdir, hâdistir, ma’dûmdur. Fakat ma’nâ-yı harfiyle, ya’nî Sâni’-ı Zülcelâl’in esmâsına âyinedârlık cihetiyle mevcûddur. Müellif (ra) bu konuda şöyle buyuruyor:

“Her şey nefsinde ma’nâ-yı ismiyle fânîdir, mefkùddur, hâdistir, ma’dûmdur. Fakat ma’nâ-yı harfiyle ve Sâni’-ı Zülcelâl’in esmâsına âyinedârlık cihetiyle ve vazîfedârlık i’tibâriyle şâhiddir, meşhûddur, vâciddir, mevcûddur. Şu makàmda tezkiyesi ve tathîri şudur ki: Vücûdunda adem, ademinde vücûdu vardır. Ya’nî kendini bilse, vücûd verse; kâinât kadar bir zulümât-ı adem içindedir. Ya’nî vücûd-i şahsîsine güvenip Mûcid-i Hakìkì’den gaflet etse; yıldız böceği gibi bir şahsî ziyâ-yı vücûdu, nihâyetsiz zulümât-ı adem ve firâklar içinde bulunur, boğulur. Fakat enâniyyeti bırakıp, bizzât nefsi hiç olduğunu ve Mûcid-i Hakìkì’nin bir âyine-i tecellîsi bulunduğunu gördüğü vakit, bütün mevcûdâtı ve nihâyetsiz bir vücûdu kazanır. Zîrâ bütün mevcûdât, esmâsının cilvelerine mazhar olan Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’u bulan, her şeyi bulur.”^[1]

Demek mevcûdât-ı âlem, yokluğa ve hiçliğe gitmiyor. Belki hâlden hâle, tavırdan tavra geçerek nihâyetsiz envâr-ı vücûda mazhar oluyor. O hâlde âlemde zevâl ve firâk yoktur ki, elem çekilsin. Vâcibü’l-Vücûd’un bulunmadığı yer yoktur ki, iftirâk olsun. Demek O’ndan kaçış yoktur. Her şey O’nun mülküdür. O, Vâcibü’l-Vücûd ünvânıyla her yerde hâzır ve nâzırdır. Her an kâinât, O’nun vücûd sıfatının tecelliyyâtına mazhardır.

“Mevcûdât-ı âlem, O’nun vücûd sıfatının tecelliyyâtına mazhardır. O Zât-ı Akdes, her şeyin yanında esmâ ve sıfatıyla hâzır ve nâzırdır. Her şey O’nun âyinesi