Şerh

O hâlde mevcûdât-ı âlem yok olmuyor. Ancak kâfîr, intisâbını bilmediği için kendi inancı noktasında ölümü adem görüyor, zulümât-ı ademe düşüyor. Mü’min, intisâbını bildiği için devâmlı vücûd dâiresinde terakkì ettiğine inanıyor. Ehl-i küfür ise, mevcûdât-ı âlemin zevâl ve firâk ile ademe gittiğine inanır. Böyle inandığı için kabirde ve âhirette öyle muâmele görecek. Müellif (ra) şöyle buyuruyor:

         “Âhirete inanmayan ehl-i inkâr ve dalâlet için bir i’dâm-ı ebedî kapısı... Ya’nî hem kendisini, hem bütün sevdiklerini i’dâm edecek bir darağacıdır. Öyle bildiği için, cezâsı olarak aynını görecek.”^[1]        

Envâ-ı küfür ve dalâlet ve bütün günâhlar ademdir. Zîrâ küfür ve günâhlar İlâhî vahye dayanmayıp adem olan insânın irâdesinden sudûr ediyor. Dolayısıyla adem mahsûlüdür.  Cehennem, o adem mahsûlü olan küfür ve günâhlardan âlemi temizlemek için ehl-i küfür ve isyânı yaktığı gibi; onların adem olan cüz’-i ihtiyâriyyelerinden sudûr eden küfür ve günâhları da yakıyor. Demek Cehennem temizleyicidir. Müellif (ra) bu konuyu şöyle îzâh etmektedir:

         “Bütün kusùrlar ademden ve kàbiliyyetsizlikten ve tahrîbden ve vazîfe yapmamaktan -ki birer ademdirler- ve vücûdî olmayan ademî fiillerden geliyor…

      Vücûd kâinâtları ve hadsiz adem âlemleri birbirleriyle çarpışırken ve Cennet ve Cehennem gibi meyveler verirken ve bütün vücûd âlemleri “Elhamdülillah, Elhamdülillah” ve bütün adem âlemleri “Sübhânallâh, Sübhânallâh” derken ve ihâtalı bir kànûn-i mübâreze ile melekler şeytânlarla ve hayırlar şerlerle, tâ kalbin etrâfındaki ilhâm, vesvese ile mücâdele ederken; birden meleklere îmânın bu meyvesi tecellî eder, mes’eleyi hâlledip karanlık kâinâtı ışıklandırır.”^[2]          

         “Evet, bütün fenâlıklar ve günâhlar ve şerlerin mâyesi ve esâsları ademdir, tahrîbdir. Sûreten vücûdun altında, adem ve bozmak saklıdır.   

         Nasıl ki Cennet bütün vücûd âlemlerinin mahsûlâtını taşıyor ve dünyânın yetiştirdiği tohumları bâkìyane sünbüllendiriyor, öyle de; Cehennem dahi, hadsiz

Lügat: cehennem, vesvese, hadsiz, âhiret, inkâr, âhire