Şerh

bir kimse de O’ndan uzaklaşınca adem âlemine, yokluğa gider.

(Demek her bir şey, o intisâb noktasında hadsiz envâr-ı vücûda) vücûd nûrlarına (mazhar olabilir.) Mâdem hakìkat budur. Sen de ona îmân ile intisâb et ve ibâdetle O’nun hizmetine gir ki; bu intisâbla hadsiz envâr-ı vücûda mazhar olasın. (Firâklar, zevâller, o noktada yoktur.) Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’a intisâb eden bir mü’min, “Ölüm adem değil, hiçlik değil, i’dâm değil.” diye inanır. Zevâl ve firâk, hakìkat noktasında onun dünyâsında yoktur. “Benim bu vücûdum müstakil değil. Vâcibü’l-Vücûd’a müntesib bir vücûdum var. O’nun emriyle hareket eder.” diye i’tikàd eder. 

Mevcûdât, ölüm ile nasıl yok olabilir? Zîrâ yok olmak, dâire-i ilm-i İlâhî’nin hâricine çıkmak demektir. Dâire-i ilm-i İlâhî’nin hâricî olmadığına göre mutlâk adem yoktur. Müellif (ra) bu konuyu şöyle îzâh etmektedir:

         “Zât-ı Akdes-i İlahî mâdem sermedî ve dâimîdir; elbette sıfatı ve esmâsı dahi sermedî ve dâimîdirler. Mâdem sıfatı ve esmâsı dâimî ve sermedîdirler; elbette onların âyineleri ve cilveleri ve nakışları ve mazharları olan âlem-i bekàdaki bâkìyât ve ehl-i bekà, fenâ-yı mutlâka bizzarûre gidemez.          

         Hem adem-i mutlâk zâten yoktur, çünkü bir ilm-i muhît var. Hem dâire-i ilm-i İlahînin hâricî yok ki, birşey ona atılsın. Dâire-i ilim içinde bulunan adem ise, adem-i hâricîdir ve vücûd-i ilmîye perde olmuş bir ünvândır. Hattâ bu mevcûdât-ı ilmiyyeye ba’zı ehl-i tahkìk “a’yân-ı sâbite” ta’bîr etmişler. Öyle ise fenâya gitmek, muvakkaten hâricî libâsını çıkarıp, vücûd-i ma’neviyye ve ilmîye girmektir. Ya’nî hêlik ve fânî olanlar vücûd-i hâricîyi bırakıp, mâhiyyetleri bir vücûd-i ma’nevî giyer, dâire-i kudretten çıkıp dâire-i ilme girer.

         Çok Sözlerde îzâh ettiğimiz gibi: Her şey, ma’nâ-yı ismiyle ve kendine bakan vecîhte hiçtir. Kendi zâtında müstakil ve bizâtihî sâbit bir vücûdu yok. Ve yalnız kendi başıyla kàim bir hakìkatı yok. Fakat Cenâb-ı Hakk’a bakan vecîhte ise, ya’nî ma’nâ-yı harfiyle olsa, hiç değil. Çünkü onda cilvesi görünen esmâ-i bâkìyye var. Ma’dûm değil; çünkü sermedî bir vücûdun gölgesini taşıyor. Hakìkatı vardır, sâbittir, hem yüksektir. Çünkü mazhar olduğu bâkì bir ismin sâbit bir nev’i gölgesidir.”^[1]

Lügat: elbette, hareket, sermedî, udre(t), bit(e), hadsiz, hizmet, vâcib, içli