Şerh

İlâhiyyeden tezâhür eden ayrı ayrı nakışları ve o nakışlarda görünen cemâl ve kemâlini mevcûdât âyinelerinde iki şekilde seyreder.

Biri: Bizzât kendisi, vâsıtasız seyreder.

Diğeri: Müştâk seyircilerin nazarıyla müşâhede eder. Ya’nî zîşuùr olan bütün peygamberlerin, evliyâların, meleklerin, cinlerin ve mü’minlerin gözleriyle de seyreder.

Esmâ-i İlâhiyye bâkì olduğu hâlde, âyineler fânîdir. Bâkì olan esmâ, fânî olan âyinelere râzı olmaz. Bâkì âyineleri iktizâ eder. Demek o cemâlli ve kemâlli esmâya lâyıkıyla âyinedârlığın yapılacağı dâimî bir âlem vardır. O âlem ise, âhirettir.

Netîce-i Kelam: Cenâb-ı Hakk’ın esmâsı mütenevvi’ olduğundan tecelliyyâtı da mütenevvi’dir ve hudutsuzdur. Mevcûdât-ı âlemin tenevvü’ü, tecelliyyât-ı esmânın tenevvü’ünden ileri geliyor. Onun için Cenâb-ı Hak, tenevvü’-i tecelliyyât-ı esmânın iktizâsı olarak devâmlı bir sûrette kâinâtı ânen fe ânen değiştiriyor. Tebeddülât, teğayyürât ve teceddüdâta ma’rûz bırakıyor. Zamânı bir sinema şeridi gibi yapmış, mevcûdât-ı âlemi o şerid üzerine takarak esmâsına âyine ediyor. O gizli cemâl ve kemâl sâhibi Zât-ı Akdes, tenevvü’-i tecelliyyât-ı esmâ-i İlâhiyyeden tezâhür eden ayrı ayrı nakışları ve o nakışlarda görünen cemâl ve kemâlini mevcûdât âyinelerinde hem kendisi bizzât seyrediyor, hem de zîşuùra seyrettiriyor. Bu maksad için mevcûdât-ı âlemi dâimî bir sûrette tebdîl ve tağyîre ma’rûz bırakıyor. İşte bu Dördüncü Remiz’de îzâh edilen dâî, muktazî ve sebeb budur.

(Bu hakìkata işâret eden şu hakìkatlı şiire bak:

           Kitâb-ı âlemin yaprakları, enva’-ı nâma’dûd) sayısız.

Âlem bir kitâbtır. Her bir nev’ bir yapraktır. Böyle bir kitâbın yaprakları ise, sayılamayacak kadar çoktur. Âlemin en yüksek cins-i âlîsi, cisimdir. Cisme göre, meâdîn, nebâtât ve hayvânât nev’ olur. Hem meselâ, hayvânât cinstir. İnsânlar onun nev’idir. 

         (Hurûf) harfleri (ile kelimâtı) kelimeleri (dahi, efrâd-ı nâmahdûd) sınırsız.

Lügat: tebeddülât, peygamber, tebeddül, teceddüd, kelime, âhiret, cisim, âhire, şekil, şiir