Şerh

Mevcûdâtın, bâhusûs insânın esmâ-i İlâhiyyeye âyinedârlığı üç cihetledir:

Birincisi: Nümûne i’tibâriyledir.

İkincisi: Zıddiyet i’tibâriyledir.

Üçüncüsü: San’at i’tibâriyledir.

Müellif (ra) bu konuyu eserlerinin müteaddid yerlerinde tafsîlâtıyla îzâh etmiştir. Lem’alar adlı eserinde geçen îzâhâtını nümûne olarak zikrediyoruz:

“Hayâtı ile üç cihetle Zât-ı Hayy-ı Kayyûm’a ve şuùnâtına ve sıfat-ı muhîtasına âyinedârlık etmektir.        

         Birinci Vecîh: İnsân kendi acz-i mutlâkıyla, Hâlıkının kudret-i mutlâkasını ve derecâtını; ve aczin dereceleriyle, kudretin mertebelerini hissetmektir. Ve fakr-ı mutlâkıyla rahmetini ve rahmetinin derecelerini idrâk etmek ve za’fıyla onun kuvvetini anlamaktır. Ve hâkezâ.. noksan sıfatlarıyla Hâlıkının evsâf-ı kemâline mikyâsvârî âyine olmak. Gecede nûrun daha ziyâde parlamasına nazaran, gece zulmetinin elektrik lâmbalarını göstermeğe mükemmel bir âyine olduğu gibi, insân dahi böyle nâkıs sıfatlarıyla kemâlât-ı İlâhiyyeye âyinedârlık eder.

         İkinci Vecîh: İnsân, cüz’î irâdesiyle ve azıcık ilmiyle ve küçücük kudretiyle ve zâhirî mâlikiyyetiyle ve hânesini binâ etmesiyle, bu kâinât ustasının mâlikiyyetini ve san’atını ve irâdesini ve kudretini ve ilmini, kâinâtın büyüklüğü nisbetinde anlar, âyinedârlık eder.

         Üçüncü Vecîh’teki âyinedârlığın iki yüzü var:

         Birisi, esmâ-i İlâhiyyenin ayrı ayrı nakışlarını kendinde göstermektir. Âdeta insân, câmiiyyetiyle kâinâtın küçük bir fihristesi ve bir misâl-i musaggarası hükmünde olup, umûm esmânın nakışlarını gösteriyor.

         İkinci yüzü, şuùnât-ı İlâhiyyeye âyinedârlık eder. Ya’nî kendi hayâtıyla Zât-ı Hayy-ı Kayyûm’un hayâtına işâret ettiği gibi, kendi hayâtında inkişâf eden sem’ ve basar gibi duyguların vâsıtasıyla, Zât-ı Hayy-ı Kayyûm’un sem’ ve basar gibi sıfatlarına âyinedârlık eder, bildirir. Hem insân hayâtında bulunan ve inkişâf etmeyen ve his

Lügat: mertebe, nazaran, udre(t), birinc, fihris, nisbet, teaddi, zâhirî