birer mir’ât yaparak mevcûdât âyinelerinde bütün esmâsını, ânen fe ânen, tecellî ettirmek sûretiyle cemâl-i bâ kemâlini bizzât kendisi seyrettiği gibi; zîşuùr olanlara da seyrettiriyor. Bununla berâber asıl maksad, cemâl-i bâ kemâlini bizzât kendisinin seyretmesidir. Zîşuùrun seyretmesi ise, tebeîdir. Ya’nî Allâhu Azîmüşşân, esmâ-i hüsnâsının cemâl-i bâ kemâlini âyine-i âlemde seyretmek istiyor. Esmâ-i İlâhiyyenin tenevvü’ünden tenevvü’-i mevcûdât vücûda geliyor. Eğer Cenâb-ı Hak, bir tek isim sâhibi olsa idi, tenevvü’-i mevcûdât olmazdı, bir tek nev’ vücûd bulurdu. Kâinâtın ânen fe ânen tâzelenmesi ve mevcûdâtın tenevvü’ü, taaddüd-i esmânın iktizâsıdır.

          Demek kâinâttaki mevcûdâtın ayrı ayrı nev’lere ayrılması, ayrı ayrı esmânın, ayrı ayrı tecelliyyâtından kaynaklanmaktadır. Esmâ-i İlâhiyye ayrı ayrı olduğu için, mahlûkàt da ayrı ayrı nev’lere, cinslere, fasıllara ve ferdlere ayrılmış, hiçbirisi diğerine benzemiyor.

          Cenâb-ı Hak, ânen fe ânen tecelliyyât-ı esmâsını ve o tecelliyyâttan hâsıl olan nukùş-i esmâsını seyretmek için devâmlı bir sûrette mevcûdât-ı âlemi tebdîl, tağyîr, tahvîl ve tecdîde tâbi’ tutar. Zamân denilen sahîfe üzerine ânen fe ânen ayrı ayrı mektûblarını yazar. Kendisi bizzât o mektûbları okur ve okutturur. Meselâ; sen, kalem-i kudretle yazılmış bir mektûbsun. O Zât-ı Akdes, tecelliyyât-ı esmâsını senin üzerinde seyretmek için devâmlı bir sûrette seni hâlden hâle, tavırdan tavra geçiriyor. Netîcede ölüm ile seni bu dünyâdan alıp götürüyor, tecelliyyât-ı esmâsını devâm ettirmek için arkandan veledini getiriyor.

          O hâlde âlemdeki bu tebdîl, tağyîr, tahvîl ve tecdîdin muktazîsi, Cenâb-ı Hakk’ın mevcûdât âyinelerinde görünen nukùş-i esmâ-i İlâhiyye üzerinde kendi cemâl-i bâ kemâlini seyredip zîşuùra seyrettirmesidir.

         Cenâb-ı Hak, bu âlemde melekler, insânlar, cinler, hayvânlar, bitkiler, cansızlar gibi pek çok nev’ mahlûkàtı yaratmıştır. Bu nev’leri de cinslere, fasıllara ve ferdlere ayırmıştır. Her bir nev’in tedbîri ayrı, teayyüşü ayrı, şerâit-i hayâtı ayrı, istediği erzâkı ayrı, isti’mâl ettiği silâhı ayrı, giydiği elbisesi ayrı, tarz-ı hayâtı ayrı, ta’lîmâtı ayrı ve terhîsâtı ayrı olduğu gibi; her bir cinsin, her bir nev’in, her bir faslın ve her bir ferdin de mezkûr ahvâli ayrıdır. Meselâ; bütün dünyâ balıklarını toplasanız, hiçbir balığın tarz-ı hayâtı diğerine benzemiyor. Kezâ hiçbir insanın