Şerh

Hay isminin bir insân üzerindeki tecellîsi ile bir hayvân veyâ bir bitki üzerindeki tecellîsi aynı değildir. İnsân, o ismi daha fazla anlar ve daha fazla gösterir.

Hem enbiyânın ayrı ayrı şerîatleri, asfiyânın çeşir çeşit meşrebleri ve makàmât-ı evliyâdaki muhtelif merâtib dahi, esmâ-i İlâhiyyenin tenevvü’ünden ve mazharların kàbiliyyetlerinin ayrı ayrı oluşundan ileri gelmektedir. Müellif (ra) bu konuyu şöyle îzâh etmektedir:

“Çendan insân bütün esmâya mazhardır, fakat kâinâtın tenevvü’ünü ve melâikenin ihtilâf-ı ibâdâtını intâc eden tenevvü-i esmâ, insânların dahi bir derece tenevvü’üne sebeb olmuştur. Enbiyânın ayrı ayrı şerîatleri, evliyânın başka başka tarîkatları, asfiyânın çeşit çeşit meşrebleri şu sırdan neş’et etmiştir. Meselâ: Ìsâ Aleyhisselâm, sâir esmâ ile berâber Kadîr ismi onda daha gàlibdir. Ehl-i aşkta Vedûd ismi ve ehl-i tefekkürde Hakîm ismi daha ziyâde hâkimdir.”^[1]        

“Nasıl bir zerre camdan, bir katre sudan, bir havuzdan, denizden, kamerden seyyârelere kadar güneşin cilveleri var. Herbirisi kàbiliyyetine göre güneşin aksini, misâlini tutuyor ve haddini biliyor. Bir katre su, kendi kàbiliyyetine göre “Güneş’in bir aksi bende vardır” der. Fakat “Ben de deniz gibi bir âyineyim” diyemez. Öyle de: Esmâ-i İlâhiyyenin cilvesinin tenevvü’üne göre, makàmât-ı evliyâda öyle merâtib var. Esmâ-i İlâhiyyenin herbirisinin bir güneş gibi kalbden Arş’a kadar cilveleri var. Kalb de bir Arş’tır, fakat “Ben de Arş gibiyim” diyemez. İşte ubûdiyyetin esâsı olan, acz ve fakr ve kusùr ve naksını bilmek ve niyâz ile dergâh-ı ulûhiyyete karşı secde etmeye bedel, naz ve fahr sûretinde gidenler; zerrecik kalbini Arş’a müsâvî tutar. Katre gibi makàmını, deniz gibi evliyânın makàmâtıyla iltibâs eder. Kendini o büyük makàmâta yakıştırmak ve o makàmda kendini muhâfaza etmek için tasannu’âta, tekellüfâta, ma’nâsız hodfüruşluğa ve birçok müşkilâta düşer.”^[2]

Hem tenevvü-i mevcûdât, tenevvü-i tecelliyyât-ı esmâ-i İlâhiyyeden kaynaklanıyor.

         Ellâh, bin bir isim sâhibidir. Âlemdeki tebeddül ve teğayyürâtın dâîsi, esmâ-i İlâhiyyenin ayrı ayrı tecelliyyâtıdır. O Zât-ı Akdes, her bir mevcûdu kendi esmâsına

Lügat: tekellüfât, tebeddül, tefekkür, tekellüf, dergâh, meşreb, füruş, sinin