Şerh

esmâ-i İlâhiyyeye inanmışız. O hâlde mevcûdât-ı âlem yokluğa gitmiyor. Dâire-i kudretten dâire-i ilme, ya’nî mezkûr gaybî âlemlere, bâhusûs dâire-i esmâ ve sıfata geçiyor. Mesala; bir insân, çok sevdiği bir evlâdını kaybetmekle hadsiz bir firâk elemini hisseder ve o elem, onun kalbini ma’nen yakar. Eğer o insânın, Allâh’a ve âhiret gününe îmânı yoksa onun kalbinde yanan bu ma’nevî ateşi, hangi sebeb söndürebilir? Ehl-i îmân ise şöyle düşünür; “Bu çocuğu benden alan Zât-ı Rahîm, hiç şübhesiz benden daha merhametlidir ve daha iyi muhâfaza eder. Öyle ise onu yokluğa götürmedi. Bu dünyâdan daha güzel olan bir memlekete götürdü. Firâkımız muvakkattır. O nereye gitti ise, onun sâhibi beni de birgün onun yanına alacaktır. Orada ebedî bir sûrette ebedî bir saâdete berâber mazhar olacağız.” demek ehl-i îmânın âleminde hakìkat nokta-i nazarında firâk yoktur. Ehl-i küfrün âlemi ise, firâklarla, zevâllerle, ademlerle, hiçliklerle, elemlerle, kederlerle lebâleb doludur.

Hem dâire-i ilm-i İlâhî’nin hâricî yoktur ki; mevcûdât oraya atılsın.  O hâlde mevt ve fenâya, firâk ve zevâle, musîbet ve meşakkate ma’rûz kalan mevcûdât, yokluğa gitmiyor. Müellif (ra), bu konuda şöyle buyuruyor:

         “Hem adem-i mutlâk zâten yoktur, çünkü bir ilm-i muhît var. Hem dâire-i ilm-i İlahînin hâricî yok ki, birşey ona atılsın. Dâire-i ilim içinde bulunan adem ise, adem-i hâricîdir ve vücûd-i ilmîye perde olmuş bir ünvândır. Hattâ bu mevcûdât-ı ilmiyeye ba’zı ehl-i tahkìk “a’yân-ı sâbite” ta’bîr etmişler. Öyle ise fenâya gitmek, muvakkaten hâricî libâsını çıkarıp, vücûd-i ma’neviyye ve ilmîye girmektir. Ya’nî Hêlik ve fânî olanlar vücûd-i hâricîyi bırakıp, mâhiyyetleri bir vücûd-i ma’nevî giyer, dâire-i kudretten çıkıp dâire-i ilme girer.”^[1]

Hulâsâ: Birinci Remiz’de isbât edildi ki; âlemdeki tebeddül ve teğayyürâtın sebebi, tekàmüldür. Cenâb-ı Hak, mevcûdât-ı âlemi, tekàmül kànûnuna tâbi’ tutmuş. Mevcûdâtı kemâle kavuşturmak için bu âlemi çalkalandırıyor.

İkinci Remiz’de isbât edildi ki; âlemdeki tebeddül ve teğayyürâtın sebebi, şuùnât-ı İlâhiyyedir. Cenâb-ı Hak, bu âlemdeki faâliyyet ve harekâttan bizzât kendisine mahsûs bir lezzet-i mukaddese aldığı gibi; mazharların saâdetleriyle

Lügat: memleket, merhamet, meşakkat, mukaddes, tebeddül, harekât, kaddese, udre(t), birinc, bit(e), hadsiz, ilmiye, mezkûr, saâdet, âhiret, âliyye, âhire, şübhe, içli