Şerh

bir nizâm ve intizâm görülüyor. Öyle ise şu intizâmlı masnûâtın Sâni’ı birdir. O’nun zâtında şerîki olmadığı gibi; ef’âl, esmâ, sıfat ve şuùnâtında dahi şerîki yoktur. Müellif (ra) bu hakìkati şu vecîz ifâdeleriyle beyân buyurmaktadır:

         “Hem mâdem sinek kanadından tâ semâvât kandiline kadar mükemmel bir intizâm var. Öyle ise, o hâkim birdir.”^[1]        

 

         “Sinek kanadından tâ semâvât kandillerine kadar o derece ince bir intizâm gözetilmiş ki, sinek kanadı kadar şirke yer bırakılmamış.”^[2]

         “Bir memlekette iki pâdişâh, hattâ bir nahiyede iki müdür bulunsa; intizâm bozulur ve idâre herc ü merc olur. Hâlbuki sinek kanadından tâ semâvât kandillerine kadar ve hüceyrat-ı bedeniyeden tâ seyyârâtın burçlarına kadar öyle bir intizâm var ki; zerre kadar şirkin müdâhalesi olamaz.”^[3]

Mâdem Sâni-ı Zülcelâl vardır (ve bâkìdir) Mevcûdât-ı âlem, vücûdlarıyla Zât-ı Akdes’in vücûb-i vücûduna, san’atlı oluşu ve intizâmlarıyla vahdetine delâlet ettikleri gibi; mevt ve fenâya, zevâl ve firâka mahkûm olmalarıyla da O Zât-ı Akdes’in bekàsına delâlet ederler.   Demek O Sâni-ı Zülcelâl, Bâkì’dir, ölmez, mevt ve fenâ O’na arız olmaz. Müellif (ra) bu hakìkati gelecek cümleleriyle şöyle îzâh etmektedir:

         “Şu mevcûdât-ı seyyale, vücûdlarıyla ve hayâtlarıyla Vâcibü’l-Vücûd’un vücûb-i vücûduna ve ehâdiyyetine şehâdet ettikleri gibi; zevâlleriyle, ölümleriyle o Vâcibü’l-Vücûd’un ezeliyyetine, sermediyyetine ve ehâdiyyetine şehâdet ederler. Evet, gece gündüz, kış ve yaz, asırlar ve devirlerin değişmesiyle gurûb ve ufûl içinde teceddüd eden ve tâzelenen masnûât-ı cemîle, mevcûdât-ı latîfe, elbette bir âlî ve sermedî ve dâimü’t-tecellî bir cemâl sâhibinin vücûd ve bekà ve vahdetini gösterdikleri gibi; o masnûât, esbâb-ı zâhiriyye-i süfliyyeleriyle berâber zevâl bulup ölmeleri, o esbâbın hiçliğini ve bir perde olduğunu gösteriyorlar. Şu hâl kat’iyyen isbât eder ki; şu san’atlar, şu nakışlar, şu cilveler; bütün esmâsı kudsiyye ve cemîle olan bir Zât-ı Cemîl-i Zülcelâl’in tâzelenen san’atlarıdır, tahavvül eden nakışlarıdır, taharrük eden âyineleridir,

Lügat: herc ü merc, seyyal(e), ezeliyye, hüceyrat, memleket, tahavvül, teceddüd, elbette, sermedî, âdiyyet, ediyye, mahkûm, nahiye, âdiyye, vâcib, içli, âdiş