Şerh

“İmkân, mütesaviyü’t-tarafeyn”dir. Ya’nî: Adem ve vücûd, ikisi de müsâvî olsa; bir tahsîs edici, bir tercîh edici, bir mûcid lâzımdır. Çünkü mümkinât, birbirini îcâd edip teselsül edemez. Yâhut o onu, o da onu îcâd edip devir sûretinde dahi olamaz. Öyle ise bir Vâcibü’l-Vücûd vardır ki, bunları îcâd ediyor.”^[1]

         “Mâdem âlemde ve her şeyde tegayyür ve tebeddül var; elbette fânîdir, hâdistir, kadîm olamaz. Mâdem hâdistir, elbette onu ihdâs eden bir Sâni’ var.”^[2]

         “Âlem, mütegayyirdir. Her mütegayyir, hâdistir. Her bir hâdisin, bir muhdisi, ya’nî mûcidi var. Öyle ise bu kâinâtın kadîm bir mûcidi var.”

 Biz de deriz: Evet, kâinât hâdistir. Çünkü görüyoruz: Her asırda, belki her senede, belki her mevsimde bir kâinât, bir âlem gider, biri gelir. Demek bir Kadîr-i Zülcelâl var ki, bu kâinâtı hiçten îcâd ederek her senede belki her mevsimde, belki her günde birisini îcâd eder, ehl-i şuùra gösterir ve sonra onu alır, başkasını getirir. Birbiri arkasına ta’kîb zincirleme bir sûrette zamânın şeridine asıyor. Elbette bu âlem gibi birer kâinât-ı müteceddide hükmünde olan her baharda gözümüzün önünde hiçten gelen ve giden kâinâtları îcâd eden bir Zât-ı Kadîr’in mu’cizât-ı kudretidirler. Elbette âlem içinde her vakit âlemleri halkedip değiştiren zât, mutlâka şu âlemi dahi O halketmiştir. Ve şu âlemi ve rûy-i zemîni, o büyük misâfirlere misâfirhâne yapmıştır.^[3]

Hulâsâ: Müellif (ra) “Mâdem Sâni’-ı Zülcelâl vardır.” Cümlesiyle, vücûb-i vücûda delâlet eden iki delîle işâret etmektedir:

Biri: İmkân delîlidir. Şöyle ki: Bu kâinât yoktu. Onun varlığını yokluğuna tercîh eden mutlâka bir müreccih vardır ki; O da Vâcibü’l-Vücûd olan Cenâb-ı Hak’tır.

Diğeri: Hudûs delîlidir. Şöyle ki: Bu kâinât, kadîm olmayıp sonradan vücûd buluyor. Sonradan vücûd bulan bu kâinâtın mutlâka bir muhdisi vardır ki; O da Kadîm olan Cenâb-ı Hak’tır.

İkincisi: Vahdâniyyet-i İlâhiyyenin delîli: Mâdem her masnû’da gàyet derecede

Lügat: tarafeyn, tebeddül, tegayyür, teselsül, elbette, udre(t), gayyir, mevsim, muhdis, tesavi, hâdis, vâcib