Metin

İKİNCİ REMİZ:

On Sekizinci Mektûb’un âhirki mes’elesinin âhirinde denildiği gibi, Hâlık-ı Zülcelâl hayret-nümâ, dehşet-engîz bir sûrette bir faâliyyet-i rubûbiyyetiyle, mevcûdâtı mütemâdiyen tebdîl ve tecdîd ettiğinin bir hikmeti budur:

Nasıl ki; mahlûkàtta faâliyyet ve hareket; bir iştihâ, bir iştiyâk, bir lezzetten, bir muhabbetten ileri geliyor. Hattâ denilebilir ki, herbir faâliyyette bir lezzet nev’i vardır; belki herbir faâliyyet, bir çeşit lezzettir. Ve lezzet dahi, bir kemâle müteveccihtir; belki bir nev’i kemâldir. Mâdem faâliyyet bir kemâl, bir lezzet, bir cemâle işâret eder. Ve mâdem Kemâl-i Mutlâk ve Kâmil-i Zülcelâl olan Vâcibü’l-Vücûd, zât ve sıfat ve ef’âlinde, bütün enva’-ı kemâlâta câmi’dir; elbette o Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’un vücûb-i vücûduna ve kudsiyyetine lâyık bir tarzda ve istiğnâ-i zâtîsine ve gınâ-i mutlâkına muvâfık bir sûrette ve kemâl-i mutlâkına ve tenezzüh-i zâtîsine münâsib bir şekilde, hadsiz bir şefkat-i mukaddese ve nihâyetsiz bir muhabbet-i münezzehesi vardır.

Elbette o şefkat-i mukaddeseden ve o muhabbet-i münezzeheden gelen hadsiz bir şevk-i mukaddes vardır.

Ve o şevk-i mukaddesten gelen hadsiz bir sürûr-i mukaddes vardır.

Ve o sürûr-i mukaddesten gelen, ta’bîri câiz ise, hadsiz bir lezzet-i mukaddese vardır.

Ve elbette o lezzet-i mukaddese ile berâber; hadsiz Onun merhameti cihetiyle faâliyyet-i kudreti içinde, mahlûkàtının isti’dâdları kuvveden fiile çıkmasından ve tekemmül etmesinden neş’et eden, o mahlûkàtın memnûniyyetlerinden ve kemâllerinden gelen Zât-ı Rahmân ve Rahîm’e âit, ta’bîri câiz ise, hadsiz memnûniyyet-i mukaddese ve hadsiz iftihâr-ı mukaddes vardır ki; hadsiz bir sûrette, hadsiz bir faâliyyeti iktizâ ediyor.

Ve o hadsiz faâliyyet dahi, hadsiz bir tebdîl ve tağyîr ve tahvîl ve tahrîbi dahi iktizâ ediyor. Ve o hadsiz tağyîr ve tebdîl dahi; mevt ve ademi, zevâl ve firâkı iktizâ ediyor.

Bir zamân, hikmet-i beşeriyyenin, masnûâtın gàyelerine dâir gösterdiği fâideler, nazarımda çok ehemmiyetsiz göründü. Ve ondan bildim ki, o hikmet abesiyyete gider. Onun için, feylesofların ileri gidenleri, ya tabiat dalâletine

Lügat: hayret-nümâ, ehemmiyet, feylesof, merhamet, muhabbet, mukaddes, tekemmül, tenezzüh, dehş(e), elbette, hareket, kaddese, udre(t), dehşet, hadsiz, hikmet, tabiat, âdiyen, âliyye, şefkat, fâide, kâmil, sinin, vâcib, âdiye, şekil