Metin

düşer veyâ Sofestaî olur veyâ ihtiyâr ve ilm-i Sâni’ı inkâr eder veyâ Hâlık’a “mûcib-i bizzât” der.

İşte o zamân, rahmet-i İlâhiyye, Hakîm ismini imdâdıma gönderdi; bana da masnûâtın büyük gàyelerini gösterdi. Ya’nî, herbir masnû’, öyle bir mektûb-i Rabbânîdir ki, umûm zîşuùr onu mütâlea eder.

Şu gàye, bir sene bana kâfî geldi. Sonra san’attaki hârikalar inkişâf etti; o gàye kâfî gelmemeye başladı. Daha çok büyük diğer bir gàye gösterildi. Ya’nî: Herbir masnû’un en mühim gàyeleri Sâni’ıne bakar; Onun kemâlât-ı san’atını ve nukùş-i esmâsını ve murassaat-ı hikmetini ve hedâyâ-yı rahmetini, Onun nazarına arzetmek ve cemâl ve kemâline bir âyine olmaktır, bildim.

Şu gàye hayli zamân bana kâfî geldi. Sonra, san’at ve îcâd-ı eşyâdaki hayret-engiz faâliyyet içinde, gàyet derecede sür’atli tağyîr ve tebdîldeki mu’cizât-ı kudret ve şuùnât-ı rubûbiyyet göründü. O vakit bu gàye dahi kâfî gelmemeye başladı. Belki şu gàye kadar büyük bir muktazî ve dâî dahi lâzımdır, bildim.

İşte o vakit, şu İkinci Remiz’deki muktazîler ve gelecek işâretlerdeki gàyeler gösterildi. Ve yakìnen bana bildirildi ki: “Kâinâttaki kudretin faâliyyeti ve seyr ü seyelân-ı eşyâ o kadar ma’nidârdır ki; o faâliyyet ile Sâni’-ı Hakîm, enva’-ı kâinâtı konuşturuyor.” Gùyâ göklerin ve zemînin müteharrik mevcûdları ve hareketleri, onların o konuşmalarındaki kelimelerdir ve taharrük ise bir tekellümdür. Demek faâliyyetten gelen harekât ve zevâl, bir tekellümât-ı tesbîhiyyedir. Ve kâinâttaki faâliyyet dahi, kâinâtın ve enva’ının sessizce bir konuşması ve konuşturmasıdır.

Şerh

(İKİNCİ REMİZ)  Kâinâttaki şu faâliyyet-i acîbenin, şu tebeddül ve tegayyürün ikinci muktazîsi, şefkat-i mukaddese, muhabbet-i münezzehe, şevk-i münezzeh, sürûr-i mukaddes, lezzet-i mukaddese, memnûniyyet-i mukaddese ve iftihâr-ı mukaddes gibi şuùnât-ı İlâhiyyedir. Cenâb-ı Hak, bu âlemdeki faâliyyet ve harekâttan bizzât kendisine mahsûs bir lezzet-i mukaddese aldığı gibi; mazharların saâdetleriyle de ayrıca kendisine mahsûs bir lezzet-i münezzehe alır. Zât-ı Akdes, şuùnât-ı İlâhiyyenin iktizâsı üzerine âlemi böylece çalkalandırıyor. İşte bu “İkinci Remiz”de işlenen muktazî budur. Şimdi bu muktazînin îzâhına geçiyoruz:

Lügat: seyr ü seyelân, hayret-engiz, murassaat, muhabbet, mukaddes, sofestaî, tebeddül, tegayyür, tekellüm, hareket, harekât, kaddese, udre(t), gönder, hikmet, hârika, kelime, saâdet, âliyye, şefkat, inkâr